ناوچەی جێناکۆک، پاشخان و تەحەدییەکان

February 5, 2017 at 3:37 pm

تائێستا بەشێکی کەم لەقۆناغی یەکەمی ماددەی 140 کە ئاساییکردنەوەیە جێبەجێکراوە

سیروان ‌‌حسێن

“ناوچەی جێناکۆک”، دەستەواژەیەکی دەستوورییە و بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە باری سیاسی و ئیداری پارێزگای کەرکوک و ئەو ناوچانەی بەهۆی سیاسەتەکانی حکومەتی عیراق (١٩٦٨- ٢٠٠٣) لەڕووی ئیداری و باری دیموگرافییەوە گۆڕانکارییان تێداکراوە.

ئەو ناوچانە لەنێوان هەردوو حکومەتی ناوەندی عیراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان یان لەنێو دوو پارێزگادا خاوەندارێتی سنوری ئیدارییان یەکلاییدەکرێتەوە، ئەوەش لەڕێی جێبەجێکردنی ماددەی 140ی دەستوری هەمیشەیی عیراق.

بەپێی ئەو ماددەیەی دەستوور کە لەسەرەتای ساڵی 2005دا زۆرینەی دەنگدەرانی عیراق بەبەڵێ پەسەندیان کردووە، پێویستە چارەنووسی “ناوچەی جێناکۆک” دوای هەر سێ قۆناغی ئاساییکردنەوە، سەرژمێری و دواتر ڕاپرسی بڕیاریان لەبارەوە بدرێت، هەرچەندە ماددەی 140 کە لەدەستووری عیراقدا بۆ وادەی جێبەجێکردنەکەی تا کۆتایی ساڵی 2007 دیاریکراوە.

هەرچەندە نزیکەی 10 ساڵ بەسەر تەواوبوونی ئەو وادەیەدا تێپەڕی کردووە کە لەدەستوردا بۆ جێبەجێکردنی ماددەی 140 دانراوە، بەڵام تائێستا تەنیا بەشێکی کەم لەقۆناغی یەکەمی کە ئاساییکردنەوەیە جێبەجێکراوە، لەگەڵ ئەوەشدا ئەو ماددەیە سڕ نەکراوە و کاریپێدەکرێت. جێگیرکردنی ئەو بڕگەیە لەدەستوری عێراق، نەیتوانی کۆدەنگی پێکهاتەی ناوچە جێناکۆکەکان بەدەستبهێنێت.

ماددەی 140ی دەستور ەدوو بڕگە پێکهاتووە. یەکەم: دەسەڵاتی راپەڕاندن هەنگاوی پێویست دەنێت بۆ تەواوکردنی جێبەجێکردنی پێداویستیەکانی ماددەی 58 لەیاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە بەهەموو بڕگەکانیەوە. دووەم: ئەو بەرپرسیارێتییەی لەسەرشانی دەسەڵاتی راپەڕاندنە لەحکومەتی ئینتیقالیدا کە لەماددەی 58 لەیاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە ئاماژەی پێکراوە، بەردەوام دەبێت و دەکەوێتە ئەستۆی دەسەڵاتی راپەڕاندنی هەڵبژێردراو بەپێی ئەو دەستورە تا بەتەواوی جێبەجێبکرێت (ئاساییکردنەوە، سەرژمێری، لەکۆتاییدا ئەنجامدانی ڕاپرسی لەکەرکوک و ناوچەکانی تر کە ناکۆکییان لەسەرە بۆ دیاریکردنی ویستی هاوڵاتیان) لەماوەیەکی دیاریکراودا کە لەمانگی 12ی 2007 تێپەڕنەکات.

ئەو ماددە دەستوورییە، پشتی بەستووە بەجێبەجێکردنی ناوەڕۆکی ماددەی 58ی یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراق بۆ قۆناغی گواستنەوە، کە لەمانگی 3ی ساڵی 2004دا دەرکراوە و لەسێ بڕگەی سەرەکی پێکدێت.

بڕگەی یەکەمی ماددەی 58 تایبەتە بەلابردنی ئەو ستەمەی رژێمی پێشوو (بەر لە ساڵی ٢٠٠٣) کروویەتی بۆ گۆڕینی باری دیمۆگرافی چەند پارێزگایەك بەتایبەت کەرکوک بەڕاگواستنی دانیشتوانەکەی و نیشتەجێکردنی خەڵکی ناوچەکانی دیکە لەشوێنیان.

چارەسەری ئەو کێشانە بەگەڕاندنەوەی خەڵکی ڕاگوێزراو بۆ ناوچە راستەقینەکانی خۆیان دیاریکراوە، لەگەڵ ڕاستکردنەوەی باری نەتەوەیی لەو ناوچانە بەپێدانی مافی هەڵبژاردنی ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان بێ هیچ فشارێک.

لەبڕگەی دووەمی ماددەی 58دا ئاماژە کراوە بەو دەستکارییانەی رژێمی پێشوو لەسنوری ناوچەکاندا کردوویەتی بەئامانجی سیاسی، بۆیە پێویستییکردووە سەرۆکایەتی کۆمار و حکومەت ڕاسپاردە پێشکەشی پەرلەمان بکەن بۆ چارەسەرکردنی ئەو گرفتانە.

هەر لەو بڕگەیەدا مەرجی ئەوە دانراوە ڕاسپاردەکان بەکۆدەنگی دەستەی سەرۆکایەتی کۆمار رەوانەی پەرلەمان بکرێن، ئەگەریش رێکنەکەوتن ئەوکات ناوبژێوانێکی بێلایەن دیاریدەکەن بۆ ئەو ئەرکە، لەسەر ئەوەش ناکۆکییان هەبێت پێویستە نەتەوەیەکگرتووەکان کەسێک بۆ هەمان ئەرک رابسپێرێت. لەچەند ساڵی ڕابردوودا، بەو پێیەی پۆستەکانی سەرۆک کۆمار و جێگرەکانی لەنێوان پێکهاتە جیاوازەکانی عیراق لە کورد و سونە و شیعەدا دابەشکرابوون، نەتوانرا کۆدەنگی دروستبکرێت تا ڕاسپاردەی پێویست دەربارەی جێبەجێکردنی ئەو بڕگەیەی ماددەی 58 بۆ ناوچە جێناکۆکەکان رەوانەی ئەنجومەنی نوێنەران بکرێت.

تاكو ساڵی 2011 جەلال تاڵەبانی، سەرۆك كۆماری ئەوكاتی عیراق، پڕۆژە یاسای ئاسایكردنەوەی سنورە ئیدارییەكان رەوانەی پەرلەمانی عیراق كرد.

لەبڕگەی سێیەم و کۆتایی ئەو ماددەیەی یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عیراق بۆ قۆناغی گواستنەوە کە لەمادەی 140ی دەستوریشدا جەخت لەجێبەجێکردنی کراوەتەوە، باس لەدواخستنی چارەسەری کۆتایی ئەو زەوییانە دەکاتەوە کە ناکۆکیان لەسەرە تا بڕگەکانی تر جێبەجێدەکرێن و سەرژمێری دەکرێت، ئەوەش بەڕێگایەکی دادپەروەرانە و ڕەچاوکردنی ویستی دانیشتوانەکەی.

ئەو ناوچانەی وەک جێناکۆک دیاریکراون، بەشی هەرە زۆریان دەبێت سنوری ئیدارییان یەکلابکرێتەوە پاشان بڕیاری ئەوەبدرێت بخرێنە چوارچێوەی هەرێمی کوردستان یان پارێزگایەکی تر کە پێشتر بەشێک بوون لێیان یان وەک بەشێک لەحکومەتی ناوەندی بمێننەوە.

پارێزگای کەرکوک، لەنێو هەموو ناوچە جێناکۆکەکاندا تایبەتمەندی زیاتری پێدراوە بەوپێیەی ماددەی 140 تەواوی سنورەکەی دەگرێتەوە، بەهەموو قەزا و ناحیەکانییەوە، لەوانەش حەویجە و داقوق و چەندین ناوچەی بەرفراوانی دیکە. ئەو پارێزگایە کە دانیشتوانەکەی لە عەرەب، کورد، تورکمان و کریستیانەکان پێکهاتووە. کورد داوای گەڕانەوەی کەرکوک دەکات بۆ سەر هەرێمی کوردستان، پێکهاتەی عەرەب لەگەڵ ئەوەدایە وەک بەشێک لەحکومەتی ناوەندی بمێنێتەوە، زۆرینەی تورکمانیش لەدوایین هەوڵیاندا بەپێویستیان زانی کەرکوک وەک هەرێمێکی سەربەخۆ لەچوارچێوەی عێراقدا بناسرێت.

پاش کەرکوک، زۆرترین ناوچەی جێناکۆک دەکەوێتە سنوری پارێزگای نەینەوا، لەوانە قەزای شەنگال، باشیک، مەخمور، تلکێف، شێخان، حەمدانیە، زوممار و قەحتانیە. زۆرینەی ئەو ناوچانە دوای ئەوەی لە ساڵی ٢٠١٤دا کەوتنە دەستی چەکدارانی داعش، تا کۆتایی ساڵی ٢٠١٦دا لەلایەن هێزە عیراقیەکانەوە ئازادکران؛ ئەو ناوچانە هێشتا ئاوەدان نەکراونەتەوەو لەبارەی چارەنوسی ئیداری و مەلەفی ئەمنیشیانەوە، ناکۆکی هەیە لەنێوان هەردوو عیراق و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا.

لەسنوری پارێزگای دیالەش، ناوچەکانی خانەقین، جەلەولا، سەعدیە، مەندەلی، مەیدان، قۆرەتوو، بەدرە و جەسان ناوچەی جێناکۆکن لەنێوان حکومەتی ناوەندی و هەرێمی کوردستاندا.

هاوکات، لەپارێزگای سەڵاحەدین، قەزای دووزخورماتوو ناوچەی جێناکۆکە کە پێکهاتەی کورد داوادەکات سەرەتا بخرێنەوە سنوری پارێزگای کەرکوک، بەوپێیەی پێشتر لەو پارێزگایە دابڕێندراوە بەڵام بەشێک لەپێکهاتەکانی دیکەش داوای بەپارێزگابوونی دەکەن.

بەپێی ماددەی 140ی دەستوری عیراق، کار لەسەر ڕاستکردنەوەی هەڵەکان و نەهێشتنی ئەو کێشانە دەکرێت کە لەتەمموزی 1968وە بەسەر ناوچە جێناکۆکدا هێنراوە تاوەکو لەسەرکارلادانئ حوکمی بەعس لە نیسانی 2003.

لیژنەیەکی دەستوری یاسایی لەساڵی 2006 بۆ جێبەجێکردنی ماددەی 140 پێکهێنرا، کاری ئەو لیژنەیە گەڕاندنەوە و قەرەبووکردنەوەی ئەو خێزانانە بوو کە لەسەردەمی رژێمی پێشوو (١٩٦٨-٢٠٠٣) لەشوێنەکانی خۆیان راگوێزران و زەرەرمەندبوون یان ئەوانەی لەشوێنی راگوێزراوەکان نیشتەجێکران.

ئەو لیژنەیە کە ئەندام و سەرۆکەکەی لەپێکهاتەکانی عێراق پێکهاتبوو، لەچەندین پارێزگا نوسینگەی تایبەتی کردەوە و ساڵانە بودجەی بۆ دیاریدەکرا، بەڵام لەئێستادا هیچ بڕە پارەیەکی بۆ دانەنراوە و کارەکانی تا رادەیەک وەستاوە.

دانیشتوانی ناوچەی جێناکۆک و باری ئیداریی ئەو ناوچانە، چەندین ساڵە لەهەمان دۆخی ئیداری پێشتریاندا ماونەتەوە و ماددەی 140 دەستوریش کە هێشتا بەشێک لەپێکهاتەکان رەزامەند نین لەسەر بەتەواوی جێبەجێکردنی، وادەی جێبەجێکردنیشی بەسەرچووە و یەکێک لە تەحەدییەکانیش لەبەردەم لێپرسسراوان و دانیشتوانی ئەو ناوچانە بە ئاشتییانە بڕیاردانە لەسەر چارەنوسی ناوچەی جێناکۆک بەتایبەتی دوای وەدەرنانی چەکدارانی داعش و کۆنترۆڵکردنەوەی ئەو ناوچانە لەلایەن هێزە عیراقییەکانەوە.

سەرچاوەكان:
دەستوری هەمیشەیی عیراق
یاسای بەرێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە
سایتی لیژنەی جێبەجێكردنی ماددەی 140
سایتی دەستەی گشتی ناوچە كوردستانیەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم

فۆتۆ گه‌له‌ری

چاپکردن چاپکردن