یاسای باری کەسێتی، لە نێوان بەرداشی حیزبە ئیسلامییەکان و مافە مەدەنییەکاندا

December 23, 2017 at 5:50 pm

مەنار عیززەددین

سەرەڕای ئەوەی کە یاسای باری کەسێتیی عیراقی بەوە پەسن دەکرێت کە لە باشترین یاسا کارپێکراوەکانی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە، لەڕووی ئەو ماف و ئازادییانەی کە تێیدا هاتووە، و بە دەستکەوتی خەباتێکی دوورودرێژی ژنانی عیراق دادەنرێت، بەڵام سەرەڕای ئەوە زیاتر لەجارێک هەموار کراوەتەوە، هەر لەو هەموارانەی کە ڕژێمی پێشوو کردوونی تا دەگاتە ڕژێمی ئێستای حوکمڕان کە چەند لایەنێکی بەهەژموونیان لەزیاتر لەبۆنەیەکدا داوای هەموارکردنەوەی دەکەن، تا لەگەڵ سروشتە ئایدۆلۆجییەکەی خۆیان، پشتبەستوو بە بنەمای ئاینیی ڕووکەش تایەفی، بگونجێت.

ڕۆژی 31ی تشرینی یەکەمی 2017، ئەنجومەنی نوێنەران لەڕووی بنەماوە، دەنگی دا لەسەر هەموارێک کە تیایدا نۆ ماددەی نوێ بۆ یاسای باری کەسێتی، ژمارە 188ی ساڵی 1959ی هەموارکراو، زیاد دەکرێت، ئەمەش بووە هۆی وروژاندنی ژمارەیەکی زۆر ڕێکخراوی مافپەروەر کە لەڕێی بەرپاکردنی هەڵمەتێکی ڕێکخراو لەتۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و هۆکانی ڕاگەیاندنەوە هۆشیارییان دا لەمەترسیی ئەم هەموارە، و بە پەشیمانبوونەوە لەو یاسا مەدەنییانەیان لەقەڵەمدا کە عیراق، بەبەراورد بە وڵاتانی دراوسێی، پێیناسراوە.

چەسپاندنی چەمکە ڕزیوەکان و پاشەکشە لەکۆی مافەکانی ژنانی عیراق

کۆمەڵە مافپەروەرەکان و کەسایەتییە سیاسییە مەدەنییەکان، هەموارکردنە پێشنیازکراوەکەیان بەوە پەسن کرد کە کار دەکات لەسەر چەسپاندنی دابەشکاریی کۆمەڵگەی عیراقی لەڕووی تایەفییەوە، و پرۆژەی دەوڵەتی مەدەنیی هیوابۆخوازراو لەچەند ڕوویەکەوە هەڵدەوەشێنێتەوە:

پێشێلکردنی مافەکانی منداڵی: هەموارکردنەکە، دەسەڵاتی ڕەها دەبەخشێتە پیاوانی ئاینی لەدیوانەکانی ئەوقافدا بۆ بڕیاردان لەسەر بەشوودانی کچانی ناباڵغ لەتەمەنی 9-13 ساڵی، بەپێی ئەحکامە شەرعییەکان، کە هی سەردەمانی زوون. ڕاستە هەموارەکە جەختی لەسەر مەرجی “ڕەزامەندی” کردووەتەوە، بەڵام کچ لەو تەمەنەدا لەڕووی کردارییەوە هێشتا بچووکە خوێندنی سەرەتایی خۆی تەواو نەکردووە، پاشان بەرپرس نییە لەڕەزامەندیدان لەبابەتێکی ئاوا چارەنووسسازدا.

دەستگرتن بەسەر مافەکانی ژندا: لەکاتێکدا ڕێکخراوە مافپەروەرەکان پێشبڕکێیانە لەسەر هەموارکردنی یاسا دێرینەکان و زیادکردنی بڕگەگەلی نوێ کە تیایدا ماف بداتە ژن و زیاتر پشتگیریی بکات، ئەم هەموارە نوێیە دێت ژن ناچاردەکات لەگەڵ کەسءکاری مێردەکەیدا بژی، ء لەمافی خۆی لەمیراتبردنی زەویءزاری مێردەکەی بێبەشی دەکات، ئەمە جگە لەپێدانی بەخێوکردنی منداڵ بەباوک.

ئەمەش بە شکست دادەنرێت بۆ مافە هاوچەرخەکانی ژن، لەم چوارچێوەیەدا “ڕێزان شێخ دلێر” ئەندامی لیژنەی ژن و خێزان و منداڵ لەپەرلەمان، تێپەڕاندنی یاساکەی بەوە دانا کە “عیراق دەخاتە کۆتایی لیستی مافەکانی مرۆڤەوە”.

لەلایەکی دیکەوە “شروق ئەلعەبایجی” ئەندام پەرلەمان لەلیستی هاوپەیمانیی مەدەنیی دیموکراتی لەبارەی هەموارکردنەکەوە وتی “ئەم هەموارکردنە نوێیە مافی داوەتە دەست پیاو بۆ دیاریکردنی سروشتیی پەیوەندیی خێزانی، کە ئەمەش لەگەڵ مافەکانی مرۆڤ و دادگای عیراق دژیەک دەوەستێتەوە، لەبەرئەوەی هەر مێردێک لێکدانەوەی تایبەتی دەبێت بەپێی ویستی ئەو پیاوە ئاینییەی کە نازانێت چەندێک ئەو مێردە توانای ئەوەی هەیە بابەتێکی کۆمەڵایەتیی هەستیاری وەها، بگرێتەئەستۆ”.

ڕێگەدان بەهاوسەرگیریی کاتی: بەپێی هەموارکردنەکە، هاوسەرگیریی موتعە و مسیار، لەڕووی شەرعییەوە دروستە، بەوەش هاوکار دەبێت لەهەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەی عیراقیدا، “زینە قەرەگۆلی” باڵیۆزی منداڵانی عیراقی پەسەندکردنی هەموارەکە بەوە دادەنێت کە هۆکار دەبێت لە “هەڵوەشاندنەوەی خێزانی و نەوەیەکی تەواوی منداڵانی بێ ماف دروست دەکات”.

بەشەرعیکردنی تایەفیگەری: هەموارەکە، پێیوایە کە مێرد مافی ئەوەی هەیە بۆ ڕێکخستنی کاروباری کەسێتیی خۆی، بگەڕێتەوە بۆ ئەو مەزهەبەی کە بڕوای پێیەتی، ئەمەش دەبێتە خۆی هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی یاسایی باری کەسێتیی مسوڵمانان بەپێی ژمارەی ئەو مەزهەبانەی کە شوێنکەوتەینی و ئەو مەرجەعە بچووکانەی کە پشتی پێدەبەستن، لێرەوە بۆچوونەکەی ڕێکخراوی مافی مرۆڤ بەوە وەسفی دەکات کە “دەبێتە هۆی برەودان بە تایەفەگەری و چەسپاندنی”.

بەراوردکارییەکی هاوشێوەی بۆچوونی ڕێکخراوە سەلەفییەکانە: هاوکات لەگەڵ ئەوەی کە خراوەتەڕوو، “فەرەج ئەلسەڕڕاج” ئەندام پەرلەمان لەسەر پارێزگای نەینەوا بە سۆمەرییەنیوزی ڕاگەیاندووە ئەم یاسایە “دەبێتەهۆی بەرهەمهێنانی ئەنجامگەلێکی هاوشێوەی ئەوەی کە داعش  لەپارێزگا ئازادکراوەکان، بەرهەمی هێنا”، کە پشتبەستوو بوو بەجێبەجێکردنی دەقەکانی شەریعەت بەبێ لەبەرچاوگرتنی گۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگاکانی ئێستا کە جیاوازن لەکۆمەڵگاکانی سەدەکانی پێشوو.

دەستدرێژیکردنە سەر یاسا عیراقییەکان و پێشێلکردنی بەڵێننامە و جاڕنامە نێودەوڵەتییەکانە:

ئەم هەموارە نوێیە دژیەک دەوەستێتەوە لەگەڵ ژمارەیەک یاسای عیراقی کارپێکراو، هەروەها پێشێلکارییەکی ڕاشکاوانەی یاسا نێودەوڵەتییەکان و بەڵێننامە نێونەتەوەییەکانە، لەخوارەوە ئاماژە بەو خاڵانە دەکەین کە تێبینی کراون:

بەریەککەوتنێکی ڕوونە لەگەڵ بنەما دیموکراتییەکان، لەڕێی پێشێلکردنی ماددەی دووەمی دەستوری عیراق، یەکەم/ بڕگەی (ج)، کە دەڵێت: “ڕێگەنەدان بە دانانی یاسایەک کە دژیەک بوەستێتەوە لەگەڵ ئەو ماف و ئازادییانەی کە لەدەستوری عیراقدا هاتوون”.

لەکاتێکدا ماددەی 47ی دەستور بەدەق ئاماژە بۆ ئەوە دەکات دەسەڵاتی دادوەریی سەربەخۆیە، بەڵام ئەم هەموارکردنەی ئێستا ئەم دەقە پێشێل دەکات کە دادگای باری کەسێتیی دەبەستێتەوە بە ئەنجومەنی زانستیی فەتوا لەهەردوو دیوانی وەقفی سوننە و وەقفی شیعە.

دژی ئەو ڕاسپاردانەی لیژنەی تایبەتمەندی ڕێککەوتننامەی لەناوبردنی هەموو جۆرەکانی جیاکارییە دژی ژنان “سیداو”، کە یەکێک لەڕاسپاردەکان هەڵوەشاندنەوەی ماددەی 41ی دەستوری عیراقە.

پێچەوانەی یاسای ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی ژمارە 1325ء پلانی نیشتمانیی بۆ جێبەجێکردنی بڕیارە پەیوەندیدارەکانە سەبارەت بەپێویستیی هەموارکردنی ئەو یاسا جیاکارییانەی کە دژ بەژنان و دژ بەیەکسانیی نێوان هەردوو ڕەگەزە.

پێچەوانەی ڕێککەوتننامەی مافەکانی مرۆڤ و پاراستنی خێزانە، کە عیراق ساڵی 1989 واژۆی لەسەر کردووە.

ئەم ڕێککەوتننامانەش، لەچوارچێوەی لائیحەکانی یاسای نێودەوڵەتییدان و کاری پێدەکرێت و سەرجەم دەوڵەتانی جیهان لەکۆتایی هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە پابەندن پێیەوە.

بۆچی سووربوون لەسەر یاریکردن بەیاسای باری کەسێتی؟

سووربوونێک هەیە لەلایەن حیزبە ئاینییەکانەوە بۆ قۆستنەوەی هەر هەلێک لەپێناو خستنەڕووی بابەتی هەموارکردنی باری کەسێتی، لەکاتێکدا چەندین یاسای زۆر گرنگتر هەیە هێشتا لەسەر ڕەفەی “پەکخستن” دانراون، سەرەڕای ئەوەی کە ئەم یاسایەی ئێستا، کێشەی زۆر تێدانییە و پێویستیی بەهەموارکردنی زۆرپێویست نییە و هیچ زیانێکی ئایدۆلۆجی یان کۆمەڵایەتی یان ئابووری تێدانییە کە پێویست بکات هەموو یاسا هەڵپەسێردراوەکانی وڵات وەلا بنرێن و لابکرێتەوە بەلای هەموارکردنی ئەم یاسایەوە، وەک موشریق عەبباسی ڕۆژنامەنووس پێیوایە. ئەو دەڵێت ئەو هۆکارانەی کە ئەم یاسایەی پێ هەموارکراوەتەوە، پێویست نیین، یان هەر تەنها پاساوی هیچن و مەبەست لێیان “قۆرخکاری و وەبەرهێنان و فێڵە” و بەوە پەسنی دەکات کە “بابەتێکی کۆمەڵایەتیی ڕووکەش ئاینییە و دەکرێت لەهەڵبژاردنەکانی داهاتوودا سوودی لێوەربگیرێت”.

لەلایەکی دیکەوە “نەبیل جاسم”ی ڕاگەیاندنکار پێیوایە ئەم هەموارکردنە، “لەناخیدا هەڵگری ئامانجگەلی مێژوویی بابەتییانەیە کە تایبەتە بە حیزبە ئاینییەکانەوە”.

لەبەرانبەردا بۆچوونی ئەندامپەرلەمانەکان لەبارەی هەڵوێستیان لەنێوان ڕەتکردنەوە یان پەسەندکردندا جۆراوجۆرە، لەگەڵ تێبینی ئەوەی کە لایەنگرانی هەموارەکە، درکیان نەکردووە بەمەترسییەکانی هەموارکردنەکە و ئەو هۆکارانەی کە پێویستی کردووە لەم کات و ساتەدا بهێنرێتە بەر باس و خواس.

 

 

 

مادده‌ هه‌مواركراوه‌كه‌ چییه‌تی هه‌مواره‌كه‌
مادده‌ی یه‌كه‌می یاسای باری كه‌سێتی كه‌ ئێستا كاریپێده‌كرێت، به‌ندی سێیه‌می بۆ زیادده‌كرێت كه‌ ئه‌مانه‌ ده‌گرێته‌خۆ: أ‌.     رێگه‌دراوه‌ بۆ ئه‌و مسوڵمانانه‌ی كه‌ له‌ژێر سایه‌ی حوكمه‌كانی ئه‌م یاسایه‌دان داواكارییه‌ك پێشكه‌ش به‌ دادگای تایبه‌تمه‌ندی باری كه‌سێتی بكه‌ن، بۆ جیبه‌جێكردنی ئه‌حكامه‌ شه‌رعييه‌كانی باری كه‌سێتی به‌پێی ئه‌و مه‌زهه‌به‌ی كه‌ په‌یڕه‌وی ده‌كه‌ن.

ب‌.                       دادگای تايبه‌تمه‌ند سه‌باره‌ت به‌و كه‌سانه‌ی كه‌ له‌بڕگه‌ (أ)ی ئه‌م مادده‌يه‌دا باسيانكراوه‌، پابه‌ندده‌بێت به‌وه‌ی كه‌ له‌كاتی بڕياردان له‌سه‌رجه‌م ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ ده‌قه‌كانی ياسای باری كه‌سێتی ژماره‌ 188ی ساڵی 1959ی هه‌مواركراو و بابه‌ته‌ هاوپه‌يوه‌نده‌كانی ديكه‌ی باری كه‌سێتی، باسكراون، به‌شوێنكه‌وتنی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ كۆڕی زانستی له‌ ديوانی وه‌قفی شيعه‌ و ئه‌نجومه‌نی زانستی و فه‌توا له‌ ديوانی وه‌قفی سوننه‌، ده‌رده‌چێت، هه‌روه‌ها به‌پێی مه‌زهه‌بی مێرده‌كه‌، ده‌كرێت ئه‌مه‌ هۆكاری حوكمدانيش بێت.

ت‌.                      ئه‌نجومه‌نی زانستیی له‌ ديوانی وه‌قفی شيعه‌، پابه‌نده‌ به‌وه‌ڵامدانه‌وه‌ی دادگا له‌باره‌ی رونكردنه‌وه‌كانييه‌وه‌، به‌پێی ئه‌وه‌ی كه‌  له‌ فقهی شيعه‌ و فه‌توای فه‌قيهه‌ ناوداره‌كاندا بڵاوه‌، له‌كاتی ناودارنه‌بووندا ئه‌وا كارده‌كرێت به‌ بۆچونی “مه‌رجه‌عی باڵای ئاينی” كه‌ زۆرينه‌ی شيعه‌ی عیراق له‌ فه‌قيهه‌كانی نه‌جه‌فی پیرۆز، له‌كاتی شوێنكه‌وتن “ته‌قليد”دا پابه‌ندن به‌ بۆچونیه‌وه‌.

د. ئه‌نجومه‌نی زانستی و فه‌توا له‌ديوانی وه‌قفي سوننه‌ پابه‌نده‌ به ‌وه‌ڵامدانه‌وه‌ی دادگا له‌باره‌ی رونكردنه‌وه‌كانییه‌وه‌، به‌پێی بۆچونی بڵاو له‌ فيقهی سوننه‌دا.

مادده‌ی دووه‌می ياسای كارپێكراوی ئێستا، به‌ندی چواره‌می بۆ زيادده‌كرێت كه‌ ئه‌مه‌ ده‌گرێته‌خۆ: 4ـ ئه‌و گرێبه‌ستانه‌ی پێش جێبه‌جێكردنی ئه‌م ياسايه‌ هه‌بون، دروستن به‌پێی مه‌زهه‌بی شيعه‌ ئه‌گه‌ر به‌ڵگه‌ی هاوسه‌ر‌گیری ده‌سته‌واژه‌ی (له‌كاتی داواكردن و توانادا) له‌خۆبگرێت سه‌باره‌ت به‌ شايسته‌بب ماره‌یی دواخراو، به‌مه‌رجێك پێچه‌وانه‌كه‌ی نه‌سه‌لمێنێت.
به‌ندی پێنجه‌م له‌ مادده‌ی سێیه‌می یاسای كارپێكراو، هه‌ڵده‌وشێته‌وه‌ و له‌ جێیدا ماده‌یه‌كی تر داده‌نڕیت كه‌ به‌مشێوه‌یه‌ی لێدێت: 5ـ دروسته‌ گرێبه‌ستی هاوسرگیری ببه‌سترێت بۆ شوێنكه‌وتووانی هه‌ردوو مه‌زهه‌بی (شيعه‌ و سوننه‌)، هه‌ريه‌كه‌ به‌پێی مه‌زهه‌بی خۆی، له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ فه‌قيه‌كانی ئه‌و مه‌زهه‌به‌ رێگه‌بده‌ن به‌ به‌ستنی گرێبه‌سته‌كه‌، پاش دڵنيابون له‌ فه‌راهه‌مبونی ئه‌ركانه‌كانی گرێبه‌ست و مه‌رجه‌كانی و لاچونی  ئه‌و رێگرییانه‌ی ل هه‌ردوو هاوسه‌ره‌كه‌دا هه‌ن، به‌مه‌رجێك راستاندنی گرێبەستەکە لای دادگای باری کەسێتی ئەنجامبدرێت لەماوەیەکدا کە لە شەست ڕۆژ زیاتر نەبێت لەمێژووی ئەنجامدانی گرێبەستەکە.
ماددەی چوارەم، بەندی پێنجەمی بۆ زیاد دەکرێت، کە ئەمە دەقەکەیەتی: 5ـ ئافرەتەکە بۆی هەیە لەگرێبەستی هاوسەرگیریدا بەمەرجی بگرێت لەسەر مێردەکەی، کە خۆی، وەکیلی مێردەکەی بێت لەتەڵاقدانی خۆیدا هەرکاتێک مێردەکەی مافە هاوژیانییەکانی لەخەرجی و مامەڵەی باش، پێشێلکرد.
ماددەی پێنجەم: دەقی بەندی (ڕ) لەماددەی نۆیەم لەیاسای باری کەسێتی ژمارە 188ی ساڵی 1959ی هەموارکراو، هەڵدەوەشێنرێتەوە و لەجێگەیدا ئەمە دادەنرێت:

 

1ـ هیچ کام لەخزم یان غەوارە، بۆی نییە هیچ کەسێک نێر بێت یان مێ، ناچار بکات لەسەر هاوسەرگیریی بەبێ ڕەزامەندیی خۆی، گرێبەستی هاوسەرگیریی بەزۆر، بە پووچەڵ دادەنرێت ئەگەر ڕەزامەندیی لەگەڵدا نەبێت. هەروەک بۆ هیچ کام لەخزم یان غەوارە نییە ڕێگە بگرێت لەهاوسەرگیریی کەسێک کە شایستەیی هاوسەرگیریی هەبێت بەپێی ئەحکامەکانی ئەم یاسایە.
ماددەی شەشەم: دەقی بەندی (ڕ) لەماددەی 24ی یاسای باری کەسێتی ژمارە 188ی ساڵی 1959ی هەموارکراو، لادەبرێت و لەجێگەیدا ئەمە دادەنرێت: 1ـ خەرجی (نەفەقە)ی  ژنی غەیرە ناشیز بەقەرز دادەنرێت لەسەر مێردەکەی، لەوکاتەوەی کە مێردەکەی ئامادەنەبوو خەرجیی بکێشێت.
ماددەی حەوتەم: بەندی (3)ی ماددەی بیست و شەشەمی یاسای باری کەسێتی ژمارە 188ی ساڵی 1959ی هەموارکراو، لادەبرێت و لەجێگەیدا ئەمە دادەنرێت: 2ـ مێرد بۆی هەیە دایک و باوکی، یان یەکێکیان لەگەڵ ژنەکەیدا نیشتەجێ بکات لەماڵی هاوسەردارییاندا و ژنەکە بۆی نییە مافی پەڵپگرتنی هەبێت لەسەر ئەوە، بەمەرجێک ژنەکە زیانمەند نەبێت لەوە.

 

ماددەی هەشتەم: ئەمەی خوارەوە زیاد دەکرێت بۆ یاسای باری کەسێتی ژمارە 188ی ساڵی 1959ی هەموارکراو: ماددەی نەوەد و پێنجەمی یاساکە بەمشێوەیە دەبێت: حوکم نادرێت بەسەر هیچ ماددەیەکی ئەم یاسایە یان بەندەکانی یان بڕگەکانیدا بەوەی دژ بەبنەما چەسپاوەکانی ئیسلامە، تەنها کاتێک نەبێت کە زۆرینەی شارەزایانی فیقهی ئیسلامی لەئەندامانی دادگای باڵای ئیتتیحادیی، دەنگ بدەن لەسەر دژیەکبوونی.

77 بینین

فۆتۆ گه‌له‌ری

چاپکردن چاپکردن
سه‌ره‌تا هه‌واڵ راپۆرت فۆتۆ به‌دواداچونی رۆژنامه‌وانی خزمەتگوزاری