50 ساڵ بردنەوە ئاشتی نەدۆزییەوە
بۆچی بۆ ناوچەكانی جێناکۆک کڕینی سەرکەوتنی شەڕێک هەرزانترە لە بردنەوەی ئاشتی؟

February 13, 2018 at 11:28 am

هەڵپەڕكێیەكی پێكهاتە نەتەوەیی‌و ئاینییەكانی كەركوك گەڕەگی عەرەفە فۆتۆ: كاروان ساڵحی/ كەركوك ناو

سەنگەر ره‌سوڵ*

لە رۆژێکی حوزەیرانی 1967 کاتێک لێڤی ئشکۆڵ سەرۆک وەزیرانی ئەو دەمەی ئیسرائیل گوێبیستی هەواڵی گرتنی ئۆرشەلیم “قودس” بوو، لەوکاتەدا بەهاورێیانی ناو پارتەکەی ووت: “شیربایی و مارەییەکی زۆر باشمان دەستکەوتووە، بەڵام بووکێکی نابوودی لەگەڵە”. دوای زیاتر 50 ساڵ لەو رووداوە، قسەکانی سەرۆک وەزیرانی وەکو خۆی هەموو شتێکی سەلماند، ئیسرائیل شەرەکەی بردەوە بەڵام نەیتوانی ئاشتی بەدەست بێنێت!

لەهەر شوێنێکی جێناکۆکدا وەک ئەوەی لەنێوان ئیسرائیلی-فەلەستینی یاخود کوردو عەرەب یان کورد و تورک روودەدات، ئەوا بردنەوەی شەرەکان هەرگیز نەیتوانیووە ئاشتی لەگەڵ خۆی بێنێت، ئینجا بردنەوەکە لەهەر لایەکەوە بێت. لە 1967 ئیسرائیل گەورەترین سەرکەوتنی تۆمارکرد، بەڵام لەوکاتەوە ئەو گۆرانییەی کە سەربازەکان دەیانچری: “ئەمرۆش نەبێت، سبەی دێت کە سەربازەکانی جلە سەربازییەکانیان فرێدەدەن”، ئیدی ئەو خەون و خولیایە بۆ ئاشتی نەهاتەدی و نەک سەربازەکانی ئەمرۆ، بەڵکو سەربازەکانی سبەی و دوو سبەیش دەبێت هەر هەمان جلە فەرمییەکانیان بپۆشن. کوشتنی ئەم گۆرانیە، واتە کوشتنی سەدان خولیای لەبەرکردن و پۆشینی جلی کارو پیشەی بازرگانی و گوزەرانە.

ناکۆکیەکانی سەر ئەم هەسارەیە وایکردووە باجی توندوتیژییەکانی بۆ سەر ئابووری هەموو جیهان بە زیاتر لە 14 تریلیۆن دۆلار(12.6% جی دی پی هەموو جیهان)، کە دەکاتە خەرجکردنی 5 دۆلاری رۆژانە بۆ ماوەی ساڵێک بۆ هەر کەسێک، لەکاتێکدا بەپێی راپۆرتی بانکی نێودەوڵەتی نزیکەی 11% دانیشتوانی گۆی زەوی لەژێر داهاتی 2 دۆلاری رۆژانە ژیان دەگوزەرێنن. ئەگەر بێتو نیوەی ناکۆکییەکانی سەرزەوی کەمبکەینەوە، ئەوا پێشبینی بکە چەند هەژار رزگارییان دەبێت؟

ئەگەر بێتوو چاوێکیش بەتەنها بەو زیانانەی کە داعش و تیرۆریستان تووشی عیراقییان کردووە، ئەوا تەنها لە 2016 دا، 24% جی دی پی عیراق بەهۆی توندوتیژی و کردە تیرۆریستییەکانی داعشەوە زیانی بەرکەوتووە. لەدوای عیراقیشەوە، ئەفغانستان بەپلەی دووەم دێت، بە 13% جی دی پی زیان. هەورەها زیانەکانی ناوچەی شام بەهۆی شەرەکانی سوریاوە، تەنها لەماوەی 3 ساڵدا زیاتر لە 35 ملیار دۆلار زیانبووە.

جگە لەزیانە ئابوورییەکانی، رێکخراوی تیرۆریستی داعش بەتەنها لەعیراق و سوریا لە ساڵی 2015 دا 2 ملیار دۆلار داهاتی هەبووە، ئەویش لەرێگەی کۆکردنەوەی باج لەخەڵکی ناوچەکە و فرۆشتنی 75 هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانە. لەکاتێکدا ژێرخان و سەرخانی ئابووری ئەو ناوچانەی عیراق و جێناکۆکان بەتایبەتی لە رووخاندنی بەردەوام دابوون. لەکاتی رزگارکردنی ئەو ناوچانەش جگە لەکاولکاری زیاترو ژیانکردن لەگەڵ بۆردومانی فرۆکەی هاوپەیمان، خەڵکی ئەو ناوچانە هەوڵی جددی بۆ بونیادنانەوەی ئابووری نەبینی.

تورکیای دراوسێی عیراقیش، لە 1984 تا 2016 (بەپێی راپۆرتی گرۆپی تەنگەژە نێودەوڵەتییەکان)، ناکۆکییەکانی نێوان حکومەتی تورکیاو کوردەکان زیاتر لە 40 هەزار قوربانی و ئاوارەبوون و ماڵتێکچوونی زیاتر لە 350 هەزار خێزان و دەسگیرکردنی 2هەزار لایەنگرانی پەکەکە بەبێ فەرمانی دادوەری لێکەوتۆتەوە، هەروەک بەتەنها لەماوەی 20 ساڵدا زیاتر لە 500 ملیار دۆلار لەلایەن حکومەتی تورکیاوە لە رووبەرووبوونەکانی لەگەڵ کوردەکان خەرجکراوە. لەهەمان ساڵدا(2016)، وێرانکارییەکانی ژێرخان و سەرخانی ئابووری ناوچەکانی شرناخی تورکیا 70% تێپەراند! ئەمە ئەگەر ناوچەیەک بەنموونە بێت، خەیاڵ بکە ئەگەر پێکەوە ژیانێکی ئاشتییانە و مافی شارستانی و مرۆڤانەی کوردەکان درابان لەتورکیا، ئەوا قەبارە زۆری دۆلار چۆن چۆنی تەرجومەی بنیاتنان و ئابووری بەهێز دەبوو.

ناکۆکییەکان بەسەرکەوتنێک یەکلانابنەوە، دەبێت ویستی راستەقینە هەبێت و هەر ئەوە نییە کە ئە ناکۆکییانە تەنها زیانەکانی لەرابردوودا قەتیس بووبوون بەڵکو لەئایندەشدا زیان و خەرجی زیاترییان دەبێت. بۆ نموونە راپۆرتێکی ئینستیوتی رەند ئەگەر ئیسرائیلی و فەلەستیینییەکان نەگەنە رێککەوتنی ئاشتییانە تا 2024 ئەوا جی دی پی فەلەستین بە گوژمەی 9.1 ملیار دۆلار و ئەوەی ئیسرائیل 45 ملیار دۆلار زیانی بەردەکەوێت. لەکاتێکدا ئەگەر رێککەوتن هەبێت لەنێوان ئیسرائیلی-فەلەستینییەکان ئەوا لەماوەی 10 ساڵی یەکەمی پێکەوەژیانی ئاشتییانەدا، ئیسرائیل بە قەبارەی 123 ملیار دۆلار و فەلەستین بە 50 ملیار دۆلار سوود دەبینێت.

ئەو ژمارانە راستییەکی روون و وانەیەکی مێژووین بۆ چارەسەرکردن و پێداگرتن لەدۆزینەوەی ئاشتی و بوژانەوە بۆ ناوچە جێناکۆکەکانی عیراق. ئەگەر لە قۆناغی دوای داعش، حکومەتی عیراق سەرکەوتن لەرووی سەربازییەوە بەسەر تیرۆریستان و پاشەکشە پێکردنی کوردەکان لەناوچە جێناکۆکەکان بەسەرکەوتنێیکی یەکجارەکی لەقەڵەم بدات، ئەوا دەبێت کابینەکانی عیراقی دڵنیابن دەبێت خەزێنەی عیراقی باجی زیاتر وزیانی زیاتر بکات لەپاراستنی ئەو سەرکەوتنە تاک لایەنە ی خۆیان بانگەشەی بۆ دەکەن.

بۆیە رێگەچارەی دۆزینەوەی ئاشتی لەرێگەی راگەیاندنی سەرکەوتنێکی ملیتارییانەوە تەرجومە ناکرێت، بەڵکو ئەگەر ویست و نییەتێک هەیە بۆ گێرانەوەی ئاشتی و سەقامگیری ئەوا دەبێت حکومەتی ناوەندی عیراقی بیر لەچەسپاندنی سەروەربوونی یاسا و دادگاکان و پێدانی رۆڵ بەسەرجەم نەتەوەکان و فەراهەمکردنی ژیانێکی شارستانییانە و ئارامانە بۆ کورد وکریستیانەکان دابین بکات. چونکە سەرکەوتنی بێ دادپەروەری و بوژانەوەی ئابووری، ئەوا تەنها شەرو سەرکەوتنێکی دیکەی بەدوا دێت نەک ئاشتی.

ئیدی ئەگەر هەر هەوڵ و ویستێک هەبێت لەجیاتی بەرزکردنەوەی خەرجییەکانی شەر، دروستکردنی دەرفەتی کارو لەجیاتی کاولکردنی گوندەکان، گێرانەوەی جوتیارەکان بۆ سەر خاک و بوژاندنەوەو بەگەرخستنەوەی بازارەکانی ناوچەکەو پێدانی دەسەڵاتی خۆ بەرێوەبەری بەخەڵکی ناوچ جێناکۆکەکان و سەروەربوونی یاسا و گێرانەوەی ماف بۆ نەتەوەکانی ناوچەکە چارەسەرە. هەروەک بینیمان چۆن جیهان بەگشتی و دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناڤینەوە جگە لەوەی بوونەتە قوربانی، ساڵانە بە ملیار دۆلار لەکوشتاری و توندوتیژییەکان خەرج دەکەن و زیان دەکەن

*شارەزا لەپەیوەندییە نێودەڵەتییەکان و ئابووری سیاسی

فۆتۆ گه‌له‌ری

چاپکردن چاپکردن
سه‌ره‌تا هه‌واڵ راپۆرت فۆتۆ به‌دواداچونی رۆژنامه‌وانی خزمەتگوزاری