خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ یاسای هه‌ڵبژاردنه‌كانی عیراق
چۆن دەنگدەدرێت و ده‌نگدانی نیمچە ئەلیکترۆنى چییه‌؟

March 28, 2018 at 2:22 pm

به‌غداد/ نیسانی 2014/ كاركردن له‌ناو ئۆفیسی سه‌ره‌كی كۆمسیۆنی باڵای سه‌ربه‌خۆی هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌ عیراق فۆتۆ: ئاژانسی میترۆگرافی

كه‌ركوك ناو

هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عیراق كه‌ بڕیاره‌ له‌ 12ی ئایاری ئه‌مساڵ به‌ڕێوه‌بچێت، به‌پێی یاسای ژمار 45ی هەڵبژاردنى ئەنجومەنى نوێنەران له‌ ساڵى 2013 به‌ڕێوه‌ده‌چێت، له‌ دوو مانگى سەرەتاى ئەمساڵدا یاساكه‌ دوجار هەموارکرایەوە، سه‌ره‌ڕای مشتومڕى زۆرى نێو فراکسیۆنەکان، كه‌ بەشێکیان بایکۆتى كۆبونه‌وه‌كانیان كرد، به‌ڵام هەموارى دووەمى یاسەکە پەسەندكرا.

كه‌متر له‌ دوو مانگی تر چوارەم هەڵبژاردنى پەرلەمانى عیراق لە دواى ڕوخانى رژێمى به‌عس له‌ساڵی 2003  كه‌ سەدام حوسەین سه‌رۆكایه‌تی ده‌كرد به‌ڕێوه‌ده‌چێت، بەپێی ئامارەکانى کۆمسیۆنى باڵاى سەربەخۆى هەڵبژاردنەکانى عیراق، 24 ملیۆن و 33 هەزار و 494 دەنگدەر لەسەرتاسەرى عیراقدا ده‌نگده‌ده‌ن، له‌و ژماره‌یه‌شدا سێ ملیۆن و 300 هەزار دەنگدەریان یەکەمجارە مافى دەنگدانیان هەیە و لە دایکبووى ساڵانى (1997، 1998، 1999، 2000)ن.

بۆ هەڵبژاردنەکە، 27 هاوپەیمانێتی لەلایەن کۆمسیۆنەوە پەسەندکراوە، کە لەلایەن (143) حزبەوە پێکهێنراون. سەرەڕاى ئەوەى 204 حزبى دیکەى مۆڵەتپێدراو نەچونەتە ناو هیچ یەکێک لەو هاوپەیمانێتییانەوەو بەتەنها بەشدارى هەڵبژاردن دەکەن.

کۆمسیۆن بۆ ئەم هەڵبژاردنە رێوشوێنى نوێی گرتووەتبەر، کە دیارترینیان تۆمارى بایۆمەترى دەنگدەرانە، کە لە ساڵى 2014 ەوە دەستیپێکرد و ماوەى (37) مانگى خایاند، هه‌روه‌ها ده‌نگدانی نیمچه‌كراوه‌ په‌یڕە‌وده‌كرێت.

 

له‌ یاساى هەڵبژاردنه‌كاندا چی گۆڕاوه‌ و چۆن ده‌نگده‌ده‌رێت؟

لە هەموارى یەکەمى یاسای هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عیراقدا، مەرجى بونى بڕوانامەى بەکالۆریۆس دانرا بۆ ئەو کەسانەى کە خۆیان کاندیددەکەن، بەڵام لە هەموارى دووەمدا، ئەو مەرجە لابراو رێگەدرا کە قەوارەکان لەسەدا 20ى کاندیدەکانیان خاوەن بڕوانامەى ئامادەیی یان هاوتاکانى بن.

“هەژمارکردن و جیاکردنەوەى دەنگەکان بەشێوەى ئەلیکترۆنى-یە، به‌ڵام ده‌نگدان ئه‌لكترۆنی نییه‌”

بەپێی رێنماییەکانى کۆمسیۆن، هەڵبژاردنى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق کاتژمێر حەوتى سەرلەبەیانى رۆژى 12 ئایار دەستپێدەکات و تا کاتژمێر شەشى ئێوارە بەردەوام دەبێت.

بەپێی یاساى هەڵبژاردن، هەڵبژاردنى ئەنجومەنى نوێنەرانى عیراق بە شێوەى لیستى کراوە بەڕێوەدەچێت کە تێیدا دەنگدەران دەتوانن دەنگ بە لیست و کاندیدەکانیش بدەن.

دەنگدەران دوو بژاردەیان لەبەردەمە، دەتوانن یان تەنیا دەنگ بە قەوارەکان بدەن، یاخود دەنگ بە لیست و کاندیدەکانیش پێکەوە بدەن.

بەپێی یاساکە، دەنگدانى ئەمجارە بە شێوەى نیمچە ئەلیکترۆنى بەڕێوەدەچێت، واتە دەنگدەر پەڕاوى دەنگدان وەردەگرێت و بە دەستى دەنگدەدات نەک بە شێوەى ئەلیکترۆنى، پاشان پەڕاوەکە دەخرێتە ئامێرێکى ئەلیکترۆنى-یەوە کە دەنگەکەى هەژماردەکات و جیایدەکاتەوە، واتە هەژمارکردن و جیاکردنەوەى دەنگەکان بەشێوەى ئەلیکترۆنى-یە.

هه‌ڵه‌بجه‌/هه‌ڵبژاردنه‌كانی په‌رله‌مانی عیراق له‌ ساڵی 2010، ژنێك به‌دوای ناوه‌كه‌یدا ده‌گه‌ڕێت و ده‌یه‌وێت ده‌نگبدات فۆتۆ: ئاژانسی میترۆگرافی

ئەوە لەکاتێکدایە، لە هەڵبژاردنەکانى رابردودا ته‌واوی پرۆسەکە بەشێوەى دەستى بوو، دواى تەواوبونى ماوەى هەڵبژاردن، دەنگى ناو سندوقەکان لەلایەن کارمەندانى کۆمسیۆنەوە و بە ئاگادارى نوێنەرى قەوارە سیاسییەکان جیادەکرانەوە، پاشان سندوقەکە رەوانەى بنکەى سەرەکى کۆمسیۆن دەکرا.

سەعید کاکەیی، ئەندامى ئەنجومەنى کۆمسیۆنى باڵاى سەربەخۆى هەڵبژاردنەکانى عیراق بە (کەرکوک ناو)ى وت “پێویست ناکات جیاکردنەوەى دەنگەکان بە شێوەى دەستى بێت، ئەگەر پێویستیشى کرد بۆ دڵنیابونەوە دەکرێت، چاودێرانى قەوارەکانیش راپۆرتى کۆتاییان پێدەدرێت، هەرکاتێک بزانین دەستکارى سندوقەکە کرابێت، ئەوکات دەکرێتەوە و هەژماردەکرێتەوە”.

ئامانج لە گرتنەبەرى ئەو رێوشوێنە نوێیانە بۆ هەڵبژاردنەکان، کەمکردنەوەى رێژەى ساختەکارى و یاریکردنە بە دەنگى دەنگدەران، کە لە هەڵبژاردنەکانى رابردودا بەشێک لەقەوارەکان له‌ هه‌ندێك ناوچەدا‌ باسیان لە ساختەکارى دەکرد.

سەعید کاکەیی دەڵێت “بەهیچ رێگەو ئامێرێک ناتوانین بڵێن بە ڕێژەى لەسەدا 100 خروقات و پێشێلکارى ناهێڵرێت، بەڵام بە شێوەیەکى زۆرباش بەو رێوشوێنانە رێگرى لە ساختەکارى دەکرێت”.

 

کورسییەکان چۆن دابەشکراون؟

بەپێی یاساى هەڵبژاردنى پەرلەمانى عێراق، ته‌واوی کورسییەکانى پەرلەمان بەسەر 18 بازنەدا دابەشکراون، کە لەسەرجەم پارێزگاکان پێکهاتوون، واتە دەنگى بازنەکان بۆ یەکترى ناڕوات.

کورسییەکان بەم شێوەیە بەسەر پارێزگاکاندا دابەشکراون:

 ئەنبار 15 کورسی، بابل 17 کورسی، بەغدا 69 کورسی، بەسرە 25 کورسی، دهۆک 11 کورسی، زیقار 19 کورسی، دیالە 14 کورسی، هەولێر 15 کورسی، کەربەلا 11 کورسی، کەرکوک 12 کورسی، میسان 10 کورسی، موسەنا 7 کورسی، نەجەف 12 کورسی، نەینەوا 31 کورسی، قادسیە 11 کورسی، سەڵاحەدین 12 کورسی، سلێمانى 18 کورسی، واست 11 کورسی.

کورسییەکانى ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق لەم خولەدا 328 کورسی-یە، بەڵام بۆ خولى داهاتوو بۆ 329 کورسی بەرزکراوەتەوە، پاش دیاریکردنى کورسییەکی كۆتا بۆ فەیلییەکان لە پارێزگاى واست، ئەوەش بەپێی هەموارى دووەمى یاساى هەڵبژاردنەکان لەلایەن پەرلەمانەوە.

بەو شێوەیەش لەکۆى کورسییەکانى پەرلەمان 320 کورسییان بەسەر پارێزگاکاندا دابەشکراون، نۆ کورسییەکەى دیکە بۆ کۆتاکان دیاریکراون کە پێنجیان بۆ مەسیحییەکان سەرو کورسییەک بۆ سابئەی مەندائییەکان، ئێزیدییەکان، شەبەک و فەیلییەکان تەرخانکراوە.

بەپێی ماددەى 49ى دەستورى عیراق، پەرلەمان لە ژمارەیەک ئەندام پێکدێت کە هەر یەکێکیان نوێنەرایەتى 100 هەزار کەس دەکات و لە ڕێگەى هەڵبژاردنى نهێنى و راستەوخۆوە هەڵدەبژێردرێن.

 

سانت لیگۆ؛ سیستمە مشتومڕاوییەکە

بەپێی یاساى هەڵبژاردنى پەرلەمانى عیراق، کورسییەکانى پەرلەمان بە پێی سیستمى سانت لیگۆى هەموارکراو دابەشدەکرێن بەسەر قەوارە براوەکانى هەڵبژاردندا. بەپێی سیستمەکە، دواى هەژمارکردنى ژمارەى دەنگەکان بۆ هەر کورسییەک بەپێی دەنگە دروستەکانى بەشدار لە هەڵبژاردن لە بازنەیەکى دیاریکراودا، دەنگى قەوارەکان بەسەر ژمارەکانى (1 پۆینت حەوت، 3، 5، 7، 9) دابەشدەکرێن بۆ دیاریکردنى ژمارەى ئەو کورسییانەى بەریان دەکەوێت.

هەندێک فراکسیۆنى پەرلەمان لەناویاندا فراکسیۆنە کوردییەکان رەخنەیان لەو سیستمە هەیە و پێیانوایە لە بەرژەوەندى قەوارە گەورەکاندایە. زانا رۆستایی ئەندامى لیژنەى یاسایی ئەنجومەنى نوێنەرانى عێراق دەڵێت تێبینیان لەسەر یاساکە پەیوەندى بە سیستمى سانت لیگۆى هەموارکراوەوە هەیە کە بەوتەى ئەو “ئەوە جۆرێک لە نادادپەروەرى تێدایە و پێمان وابوو دەبێت دەنگەکان بەسەر یەک پۆینت حەوتدا دابەشنەکرێت، بەڵکو بەسەر ڕاستەوخۆ بەسەر ژمارەکانى تردا دابەشبکرێن”.

بەڵام سەعید کاکەیی ئەندامى ئەنجومەنى کۆمسیۆنى باڵاى هەڵبژاردنەکانى عێراق رەتیدەکاتەوە ئەو سیستمە لەبەرژەوەندى قەوارە گەورەکاندا بێت و دەڵێت ئەو سیستمە تەنیا لە عیراق پیادە ناکرێت، بەڵکو لە زۆربەى وڵاتە دیموکراسییەکاندا پیادە دەکرێت.

هه‌واڵی دیكه‌..

فۆتۆ گه‌له‌ری

چاپکردن چاپکردن