سوننە له‌ هه‌ڵبژاردندا…
نوێنه‌رایه‌تیان له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌دایه‌و گۆڕانكاریش به‌ڕێوه‌یه‌

April 9, 2018 at 10:15 pm

به‌غداد/نیسانی 2014/ ده‌نگدانی تایبه‌ت (هێزه‌كانی پۆلیس به ‌سێ رۆژ به‌ر له‌ ده‌نگدانی گشتی) له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی په‌رله‌مانی عیراق فۆتۆ: ئاژانسی میترۆگرافی

یاسین ته‌ها

زۆرکەس پێیانوایە هێزە سوننەکان لەئەنجومەنی داهاتووی نوێنەراندا دەبنە هێزی یەکلاکەرەوە بۆ دیاریکردنی پاڵێوراوی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران، ئەوەش بەهۆی ئەوەی کورد زۆر لەسەرچاوەکانی هێزی خۆی و کارتە سیاسییەکانی بەمدواییە و بەهۆی کاردانەوەکانی راپرسییەوە لەدەستداوە و لەهەمانکاتدا هێزە سیاسییە شیعییەکانیش پەرشءبڵاو بوون و دابەشبوون بەسەر چەند هاوپەیمانێتییەکی هاوهێز و هاوهەژموون لەلایەک و دوور لەیەک لەبۆچوون و ئاڕاستەدا لەلایەکی دیکەوە. بەڵام سەرەڕای ئەوە نوێنەران و پاڵێوراوانی ئەم پێکهاتەیە (سوننەکان) وێنەکە بەشێوەیەکی جیاواز دەبینن و ترسیان هەیە لەوەی نوێنەرایەتیکردنی خۆیان لەناوچە نەریتییەکانی هەژموونیان لەدەستبدەن، ئەوەش بەهۆی ئەو گۆڕانکارییانەی کە بەسەر گۆڕەپانی سیاسیی ئەو پارێزگایانەدا هاتووە کە لەدەست داعش دەرهێنراونەتەوە و زۆرینەیان سوننەن.

ناوەند و هێزە سوننەکان، لەڕێی پەرلەمان و دەرەوەی پەرلەمانیشدا زۆریان هەوڵدا هەڵبژاردنەکانی 12ی ئایاری داهاتوو دوابخەن، بەڵام بڕیاری دادگای فیدراڵی بەپێویستیی پابەندبون بەوادە دەستورییەکانەوە، مشتومڕی دواخستنی هەڵبژاردنی یەکلاکردەوە.

سوننه‌كان هه‌وڵیاندا هه‌ڵبژاردنه‌كان دوابخه‌ن چونكه‌ ترسیان هه‌بوو كه‌ له‌ ناوچه‌كانی خۆیان نوێنه‌رایه‌تی له‌ده‌ستبده‌ن

هەوڵەکانی هێزە سوننەکان بۆ دواخستنی ئەم هەڵبژاردنە لەوەوە سەرچاوەی گرتبوو کە سەرکردەکانی سوننە ترسیان هەبوو کە مافی نوێنەرایەتیکردنیان لەدەستبچێت، بەهۆی ئەوەی زیاتر لە دوو ملیۆن جەماوەریان لەچادرگەکانی ئاوارەییدا ماونەتەوە و نەگەڕاونەتەوە زێدی خۆیان.

هەروەها بڵاوبونەوەی چەک به‌ چڕی لەشارە کۆنترۆڵکراوەکانیاندا پەرەیسەندووە، سەرەڕای ئەوەش لیستە شیعییەکان لەناوچە و جێهەژموونی هێزە بنەڕەتییەکانیانداو بۆ یەکەمجار، خۆیان تۆمارکردووە (و لەو شارانە پاڵێوراویان داناوە).

تەنیا له‌ شاری موسڵ کە بە گەورەترین شاری سوننەکان دادەنرێت، پێنج لیستی هەڵبژاردن کە بەشێوەیەک لەشێوەکان سەر بە کوتلە شیعییەکان یان مەیلیان بەلایان هەیە، بۆ یەکەمجار خۆیان تۆماركردوه‌ و كاندیدیان هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش بەپێی وتەی پەرلەمانتارانی پارێزگاکە، ئه‌وه‌ش لەکاتێکدا پرۆسەی نوێکردنەوەی تۆماری هەڵبژاردن لەنەینەوا لە(20%)ی تێنەپەڕاندووە.

هه‌موو ئه‌مانه‌ش ترسی ئەوەی دروستکردوە بەشدارییکردن لەهەڵبژاردنەکە لاواز بێت یاخود پەنا ببرێتە بەر ساختەکاریی یان بەکارهێنانی فشار بۆ پڕکردنەوەی بۆشاییەکە، بەتایبەتی پاشئەوەی کۆمسیۆن پرۆسەی نوێکردنەوەی تۆماری دەنگدەرانی لەم پارێزگایە بەپاساوی ئاسانکردنی ڕێوشوێنەکانی وەرگرتنەوەی کارتی ئەلیکترۆنیی دەنگدان بۆ دەنگدەر و زیادبوونی بەڕێوەچوونی کارەکانەوە، ڕاگرت.

له‌ پارێزگای نه‌ینه‌وا وه‌ك گەورەترین پارێزگای سوننەکان، پێنج لیستی سه‌ر به‌ شیعه‌كان یان نزیك له‌ ئه‌وان بۆیه‌كه‌مجار به‌شداریی هه‌ڵبژاردنه‌كان ده‌كه‌ن

پەرلەمان، لەڕێی هەمواری یاسای هەڵبژاردنەوە بەمەرجی داناوە چەک لەشارە کۆنترۆڵکراوەکان لەدەستی داعش، وەربگیرێتەوە وەک مەرجێک بۆ بەڕێوەچوونی هەڵبژاردنەکان، ئەوەش بەفشاری کوتلە سوننەکان و ئەمەریکییەکان، بەڵام سەرەڕای ئەوە هەندێک گروپی چەکداری “شیعە” بەردەوامن لەسەر بڵاوکردنەوەی هێزەکانیان لەپارێزگا سوننییە كۆنترۆڵكراوه‌كان.

دانیشتووانی ئەو پارێزگایانە سکاڵایانە لەدەست فشار و هەڕەشەی پەیوەست بەهەڵبژاردنەوە کە ئەو هێزە سەربازییانە دەیکەن، هەروەک ئەو داوا و لاڵانەوەیەش قەبارەی ترس و مەترسییە دیارەکان دەخاتەڕوو کە ئەنجومەنی پارێزگای سەلاحەددین لەڕێی نوسراوێکی فەرمییەوە ئاڕاستەی حکومەتی ناوەندیی لەبەغدا کردووە تا ڕێوشوێن بگرێتەبەر لەپێناو دانانی سنورێک بۆ بێسەروبەرەیی چەکداریی و کاریگەرییان لەسەر هەڵبژاردنەکان لەپارێزگاکە.

هاوتەریب لەگەڵ ئەم مەترسییانەدا، هێزە سیاسییە نەریتییەکان لە ناوەندە سوننییەکانی عیراقدا، لە ململانێدان لەپێناو پارێزگاریکردن لەبونیان لە هەڵبژاردنەکاندا، هاوکاتی بەرزبوونەوەیەکی دیار و موشەکییانەی کۆمەڵێک حیزب و قەوارە و کەسایەتیی تازەپێگەیشتوو کە خۆیان وەک نوێنەرێکی نوێ و جێگرەوەی ئەو روە کۆنانە دەناسێنن کە نوێنەرایەتیی پێکهاتەی سوننەیان دەکرد، (هەرچەندە) گومان و قسەو قسەڵۆک هەن دەربارەی ئەوەی هێزە شیعییەکان لەپشت ئەم لەدایکبونە نوێیەی ئەم هێزانەوە بن.

بەرەی هێزە نەریتییە سوننەکان لەعێراقدا پێكهاتون له‌ ئوسامە نجێفی و، ئەسیل نجێفیی برای ئه‌مه‌ی دووه‌میان بەشداریی لەهەڵبژاردنەکان ناکات یان دورخرایەوە لەبەشداریکردن لەڕێی دەرکردنی بڕیاری دادگا دژی.

دانیشتووانی پارێزگا سونییه‌كان سکاڵایانە لەدەست فشار و هەڕەشەی پەیوەست بەهەڵبژاردنەوە

“خەمیس خەنجەر”ی ڕابەری پڕۆژەی عەرەبی کە بەمدواییە کتوپڕ لەکێبڕکێی هەڵبژاردنەکان پاشەکشەی کرد.

حیزبی ئیسلامیی عێراق کە ڕەگێکی ئیخوانیی هەیە. بەرەی دایالۆگ بەسەرۆکایەتی ساڵح موتڵەگ. هەروەها کەسایەتیگەلێکی جۆربەجۆر لەپارێزگاکانی ئەنبار و سەلاحەددین و نەینەوا، ئەمە جگە لەچەند بەشێکی بەغدا و دیالە و کەرکوک.

هێزە سوننە نەریتییەکان لەساڵی 2003ـەوە پرۆسەی نوێنەرایەتیکردنی عەرەبی سوننەیان لە عیراق لەڕوی سیاسییەوە قۆرخکردووە، هەروەها هەرخۆیان ئەو پۆستانە وەردەگرن کە بەپێی ڕێکەوتنی بەشبەشکاریی بۆ پێکهاتەی سوننە تەرخانکراون.

ئێستا ئەو هێزە سوننانە لەدوو هاوپەیمانیی سەرەکیی هەڵبژاردنەکاندا کۆبونەتەوە: یەکەمیان کە ناوی “ئەلوەتەنییە”ی لێنراوە، ئەیاد عەللاویی سەرکردەی شیعەی عەلمانیی سەرۆکایەتی دەکات و دوبارەیەکی لیستی “ئەلعێراقییە”ی ساڵی 2010ـەیە، دوەمیشیان کە ناوی “ئەلقەرارولعیراقی”یە ئوسامە نجێفیی جێگری ئێستای سەرۆک کۆمار لەگەڵ کەسایەتیگەلێکی سوننە سەرۆکایەتی دەکەن کە لەناویاندا “خەمیس خەنجەر” هەیە کە سەرۆکایەتی “پرۆژەی عەرەبی” دەکات لەعێراقدا و خۆی وەک تاکەکەس لەپرۆسەی هەڵبژاردن کشایەوە بەهۆی بونی “هۆکاری هونەریی تایبەت بەپابەندبون و سەرقاڵییەکانییەوە”، بەپێی وتەی خۆی، بەڵام حیزبەکەی لەکێبڕکێدا مایەوە.

ئەم دوو هاوپەیمانێتییە تائاستێک نەریتییە، روبەڕوی لێشاوێک لەڕکابەر بوونەتەوە لەو پارێزگایانەی کە زۆرینە سوننەن، لەپێشیانەوە ئەنبار و سەلاحەددین.

ڕکابەرە نوێیەکان پێگە و توانای حکومییان بەدەستە و دەتوانن کاریگەریی لەڕێڕەوی هەڵبژاردنەکان دروستبکەن بەهۆی ئەو توانایانە و لەڕێی بەکارهێنانی دەسەڵاتە حکومییەکانیانەوە و سەپاندنی هەژمونیان بەسەر کارمەندانی نوسینگەکانی کۆمسیۆن و پارەی سیاسییەوە کە لەهەندێک پارێزگای سوننەنشین نرخی کارتی دەنگدانی بۆ نزیکەی سەد دۆلار ـ بەپێی قسەی دەنگدەران و دانپێدانانی ناڕاستەوخۆی گەورەبەرپرسان لەناویاندا سەرۆک وەزیران و کۆمسیۆنیشەوە ـ بەرزکردووەتەوە.

ڕکابەرە نوێیەکان پێگە و توانای حکومییان بەدەستە و دەتوانن کاریگەریی لەڕێڕەوی هەڵبژاردنەکان دروستبکەن

جگە لەم هێزە نەریتی و تازەدروستبووانە، ژمارەیەک لەکەسایەتییە سوننەکان چوونەتە ناو هاوپەیمانێتییەکەی حەیدەر عەبادیی سەرۆک وەزیرانەوە، لەوانە خالید عوبەیدیی وەزیری پێشوی بەرگری کە زۆرکەس پێیانوایە دەبێتە دەروازەی عەبادی بۆ بەدەستهێنانی جەماوەرێکی بەرینی سوننە بەهۆی ئەوەی عوبەیدیی ـ هەرچەندە بەپشتیوانیی پەرلەمانتارەکانی مالکیی لەپەرلەمان لەپۆستی وەزیری بەرگری دورخرایەوە ـ بەڵام لەسەر ئاستی نیشتمانیی پێگە و باڵانسێکی هەیە.

پەرلەمانتار و پاڵێوراوە نەریتییەکانی پێکهاتەی سوننە، سکاڵایانە لەئەگەری لەدەستدانی متمانەی دەنگدەرانیان بەهۆی ئەو وێرانییەی بەسەر شارەکانیاندا هات لەبەرەنجامی شەڕی دژی داعش، ئەو دەنگدەرانە یان متمانەیان بەنوێنەرە نەریتییەکانیان لە پەرلەمان نەماوە، یاخود دەنگەکانیان لەدەستی بەڕێوەبەرانی چادرگەکانیان و ئەو لایەنانەدایە کە باربۆیان دەکەن و هاوکارییان پێدەگەیەنن، یان ئەو کەسانەی بە(بەڵێنی) پشتگیریکردنیان لەپرۆسەی گەڕانەوە بۆ شارەکانیان، دڵیان خۆش دەکەن.

بەڵام چاودێرانی دیکە پێیانوایە گۆڕانکارییەکان چەندێک بن، هێشتا ئەو کوتلەکارییە بنەماڵەیی و عەشایەرییەی کە لەناوچە سوننەکاندا باوە، دەبنە یەکلاکەرەوە بۆ دەرچونی پاڵێوراوان، ئەمەش لەسایەی نەبونی پرۆژەیەکی سیاسیی سوننیی کۆکەرەوەی گشت لایەنەکان، لەمیانەی ئەگەرێکی زۆری رودانی گۆڕانکاریی گەورە کە بەسەر نەخشەی نوێنەرایەتیی سیاسیی سوننەکاندا بێت لەپەرلەمانی داهاتودا.

فۆتۆ گه‌له‌ری

چاپکردن چاپکردن
سه‌ره‌تا هه‌واڵ راپۆرت فۆتۆ به‌دواداچونی رۆژنامه‌وانی خزمەتگوزاری