نور مەهدی، نەغەم مەكی، ریتا عەمانۆئێل

ژنان بەراورد بە پیاوان بەشێوەیەكی چالاكتر لە بواری كشتوكاڵدا كاردەكەن، ئەوەش بەپێی ڕوپێوییەكی هێزی كار كە ساڵی 2021 ئەنجامدراوە. لەگەڵ ئەوەشدا لە هەموو كەس كاریگەرترن بە بارودۆخی ئابوری ناهەموار و لە نەبونی پاڵپشتی لایەنە فەرمییەكاندا، هەوڵی زیادكردنی ئاستی بەرهەمهێنانی كشتوكاڵی لەڕێی بەكارهێنانی دەرمانی قڕكەرەوە دەدەن و زۆربەیان پەنا دەبەن بۆ دەرمانی قڕكەری قەدەغەكراو و قاچاخ دەبەن، بەوپێیەی نرخیان كەمترە بەراورد بەوانەی یاساكانی عیراق رێگەی بە بەكارهێنانیان داوە، سەرباری ئەو زیانە تەندروستییانەی هەیانە بەتایبەتی بۆ ژنانی جوتیار.

ئەم بنكۆڵكارییە پەردە لەسەر بەكارهێنانی بەربڵاوی دەرمانی قڕكەر هەڵدەماڵێت بەپێی ئەو لیستانەی لەلایەن وەزارەتی كشتوكاڵەوە دەركراوە. بەدواداچوونەكە نیشانیدەدات چۆن بازرگانانی دەرمانی قڕكەر، هاوردەكاران، خاوەن نوسینگە و فرۆشگاكان فرت و فێڵ لە یاسا و دەزگاكانی چاودێری دەكەن، بەسودوەرگرتن لە كەلێنەكان و بوونی گەندەڵی لە نێو بەشێك لە بەرپرساندا، هەروەها قۆستنەوەی خراپی بارودۆخی جوتیاران، وەك لە ئەنجامی ئەو راپرسییەدا دەركەوتووە كە تیمی بنكۆڵكارییەكە لە دهۆك، نەینەوا و بەسرە ئەنجامیانداوە. بەپێی راپرسییەكە، زۆرینەی بەشداربوان (91.5%) دەرمانی مێروو قڕكەرو هاوردەكراو بەكاردەهێنن، هەروەها 28.5%ـی بەشداربوان دەرمانی قڕكەری سنورداركراوو قەدەغەكراو بەكاردەهێنن.

زەینەب بۆ دەیان ساڵ وەك سەرۆكی خێزانەكەی ئەركی ڕشتنی دەرمانی قڕكەری گرتۆتەئەستۆ. لە بەغدا دەیانكڕێت و بەشێك لە پێداویستییەكانی لە بەڕێوەبەرایەتی كشتوكاڵ وەردەگرێت، "دەرمانی قڕكەر بەدەست دەڕێژم، تەنانەت پەیینی كیمیایی و پاشماوەی پەلەوەریش بۆ بەروبومەكان بەكاردەهێنین، دەرمانە قڕكەرەكە دەخەمە دەبەیەك و لەسەر پشتم هەڵیدەگرم و دەیانڕێژم". زەینەب دەبەی دەرمانە قڕكەرەكە لەسەر پشتی هەڵدەگرێت و دەستدەكات بە ڕشتنی بۆ دارەكان، بەبێ هیچ خۆپارێزییەك، ئەو دەرمانە بۆ لەناوبردنی دووپشك و هەندێك جۆری مارە ژەهراوییەكانە. "بەو شێوەیە فێربووین. بە دەست ئەنجامی دەدەین، بێ دەمامك و بێ دەستكێش".

لەكاتێكدا دەرمانە قڕكەرەكە دوپشك و مارەكان لەناودەبات، بۆنەكەشی (زەینەب)ـی دوچاری نیشانەكانی تەنگەنەفەسی دەكات، هەرگیز بیری ناچێتەوە چۆن بۆنی دەرمانەكە تێكەڵ بە تامی ئەو برنجە بووە كە دوای كاركردن ئامادەی كردووە، جگە لە پاشماوەی ئەو موشەكانەی كاتی خۆی لەنزیك باخەكاندا كەوتبوون و تێكەڵ بەجۆگەلەكانی ئاودێری بوون.

زەینەب نەیدەزانی ناچاربونی بە جێهێشتنی كێڵگەكەی لەترسی مردن دەبێتە سەرەتای ڕوبەڕوبونەوەی تارمایی مردن، پاش قۆناغی ئاوارەبوون و لەشوێنێكی دور لە كێڵگەكەی.

تەنیا دوای دوو هەفتە لەئاوارەبونی بەرەو باشور، هەستی بە ئازار لە سنگیدا كرد ، دوای سەردانیكردنی پزیشك، دەركەوت توشی شێرپەنجەی مەمك بووە و بەهۆیەوە دوو نەشتەرگەری بۆ كرا، یەكەمیان لەساڵی 2015 بۆ لابردنی وەرەمەكەی و دووەمیشیان دوای چوار ساڵ بوو.

زەینەب گەڕایەوە بۆ تەلەعفەر، بەڵام لەبری ئەوەی لەباخەكەی كاربكات، ناچارە پابەندی كاتەكانی وەرگرتنی چارەسەری كیمیایی و دەرزییە گرانبەهاكانی ئێسك بێت، كە بارگرانییەكی زۆریان بۆ دروستكردووە. ئەو هیچ وەڵامێكی یەكلاییكەرەوەی لەپزیشكەكەی وەرنەگرتووە سەبارەت بە هۆكاری توشبونی بە شێرپەنجە، بەڵام دەزانێت كە بەردەوام لەنێو مەترسییەكاندا ژیاوە.

هۆكاری نەخۆشییەكەم یان قڕكەرە، یان پاشماوەی جەنگ، رەنگە هەردوكیان بێت، بەڵام روونە كە ئێمە هیچ كاتێك پارێزراو نەبوین

زەینەب تاكە قوربانی بەركەوتنی بێ پلانی دەرمانی قڕكەر نییە بەدرێژایی چەندین ساڵ. نەینەوا یەكێكە لە گەورەترین پارێزگا كشتوكاڵییەكانی عیراق و بەپێی ئامارێكی ساڵی 2024 زۆرترین دەرمانی قڕكەری تیادا بەكارهێنراوە لە نێو هەموو پارێزگاكاندا.

بەلقیس سهێم عەلی، شارەزا لەبواری پیسبوون دەڵێت دەرمانە قڕكەرەكان دەبێتە هۆی توشبون بە شێرپەنجە، یان شێواوی لە مەودایەكی دووردا، لەئەنجامی كەڵەكەبوونی پاشماوەكانیان لە ژینگەدا و گواستنەوەیان لە ڕێگەی زنجیرەی خۆراكەوە لە زیندەوەرەكانی وەك ماسییەوە بۆ مرۆڤ.

ئامارەكانی سەنتەری ئاماری ناوەندی شێرپەنجە بۆ ساڵی 2023، بارودۆخێكی تەندروستی پڕ نیگەرانی بۆ ژنانی نەینەوا ئاشكرادەكەن، چونكە ژنان 58%ـی حاڵەتە تۆماركراوەكان پێكدەهێنن، هەروەها دەریدەخەن كە شێرپەنجەی مەمك لە پێشەنگی لیستی جۆرە تۆماركراوەكانی شێرپەنجەدایە، زۆرترین تەمەنی تووشبوون لە نێوان 50 بۆ 54 ساڵدایە، وەكو حاڵەتەكەی زەینەب.

 

مەترسییەكی هاوشێوە لە بەسڕە

لەنێو كێڵگەكانی تەماتە لەناوچەی موێلحاتی باشوری بەسڕە، ئوم ماجید، كە بێوەژنێكی تەمەن 57 ساڵە دەرمانە قڕكەرە ژەهراوییەكانی بەدەستەكانی تێكەڵ دەكرد، بێ ئاگا لەو مەترسییانەی درمانی "خایس" و "قوێتیع" دروستیدەكەن، بەدەنگێكی پڕ لە ماندوێتییەوە دەڵێت، "تەمەنم 14 یان 15 ساڵ بوو كە لەگەڵ براكەمدا دەستمان بەم كارە كرد، ئەو تەماتەكە دەچێنێت و منیش دەرمانی قڕكەر بەكاردەهێنم".

ئوم ماجید گەنجێتی خۆی لەكاركردن لەكێڵگە و گرتنەوەی دەرمانی قڕكەر بەسەربردووە، بەرمیلەكان پڕ دەكات لە قڕكەر و دواتر دەیڕژێت بەسەر بەروبومە كشتوكاڵییەكاندا، ئەوەش بەبێ دەمامك وبێ دەستكێش دەیكات.

"لەكاتی رشتنی دەرمانەكەدا عەلاگەیەك (كیسەیەكی نایلۆن) بەدەستمەوە دەپێچم، هەندێكجاریش خاولییەك بە لوتمەوە دەئاڵێنم، دواتر دادەنیشین و زۆر ئاسایی نانی نیوەڕۆ دەخۆین"

بەهەنگاوی قورس، كە ئاسەواری ئازاری جومگەكانی پێوە دیارە، ئوم ماجید دەڕوات بەرەو جێگە نوستنەكەیی و دەوەستێت، بۆ ئەوەی رونكردنەوەكەی زیاتر بدات، "كە تۆوەكە سەوز بوو، دەرمانی (خایس) بەكاردەهێنین، كاتێك تۆزێك گەورە بوو، (سوپەر) دەڕێژین و پاشان (قوێتیع)ـی پیا دەكەین، كە بەبوبومەكەش چەكەرە دەكات (دورسبان)ـی پیا دەڕێژین".

بازرگانی دەرمانە قڕكەرەكە رۆڵی رێنماییكاری كشتوكاڵی دەبینێت، "لە فرۆشیارەكەی دەكڕین، ئەویش رێنمایی شێوازی بەكارهێنانەكەمان پێدەڵێت"، دوای هەر دەرمان ڕشتنێك، ئوم ماجید دوچاری نیشانەكانی تەنگەنەفەسی و خوروی پێست دەبێت.

ئوم ماجید بەمشێوەیە مایەوە تا باری تەندروستی خراپتر بوو و پێیوتراوە كە توشی شێرپەنجەی منداڵدان بووە.

هاوشێوەی زەینەب، نەخۆشی ئوم ماجید-ـیشی لەكشتوكاڵ دورخستەوە، ئەو بەحەسرەتەوە دەڵێت، "پشتمان بەقسەكانی فرۆشیارەكە دەبەست، خەڵكەكە زۆربەی نەخوێنەوارن".

ئوم وسام (55 ساڵ)، كە نیشتەجێی قەزای خۆر زوبیرە، بەهەمان دەردەوە دەناڵێنێت، برینی لەدەستدانی یەكەم كۆرپەلەی كە راستەوخۆ دوای لەدایكبونی گیانیلەدەستدا، هێشتا ساڕێژ نەبووە، "هیچ نەخۆشییەكی بۆماوەییم نیە". ئوم وسام لەدەستدانی منداڵەكەی دەبەستێتەوە بەكاركردنی چەند ساڵەی لەكشتوكاڵ و ڕشتنی دەرمانی قڕكەردا. گومانەكانی لەجێی خۆی بووە، بەوپێیەی توێژینەوەكان ئاماژە بەبونی پەیوەندی دەكەن لەنێوان بەركەوتن بەدەرمانە مێرو قڕكەرەكان لەماوەی پێش دوگیانی و سێ مانگی یەكەمی دوگیانی و مردنی كۆرپەلەدا.

هاوشێوەی زەینەب و ئوم ماجید، ئوم ویسام نەشارەزایانە دەرمانی قڕكەری دەڕشت، "بەئارەزوی خۆمان دەرمانی قڕكەر دەهێنین، دەیكەینە ناو بەرمیل و بەدەست تێكەڵیان دەكەین، هەندێكجار بیری ئەوەشمان نییە پێش نانخواردن دەستمان بشۆین"، ئێستا ئەویش بەهۆی نەخۆشییەوە لە كشتوكاڵ دەركەوتۆتەوە، هەست بەتەنگەنەفەسییەكی توند دەكات و توشی هەوكردنی درێژخایەنی سییەكان و هەستیاری بۆریچكەكانی هەوا بووە، جگە لەوەش دوچاری گیرانی خوێنبەرەكان بووە، بەهۆیەوە لەنێوان 2014 بۆ 2023 چوار نەشتەرگەری قەستەرەی دڵی بۆ كراوە.

ئوم ویسام هیچ پاڵپشتییەك نەكرا و هیچ ئاگادركردنەوەیەكی پێنەدرا سەبارەت بەمەترسییەكان، ئەو دەڵێت، "هەرگیز نەمدیووە ئەندازیاری كشتوكاڵی یان خاوەن زەوی بیهێنێت، ئەگەر لایەنێكی دیاریكراو وەك حكومەت پاڵپشتی جوتیاری بكردایە، ئەوە ڕوینەدەدا".

 

دەرمانی قڕكەر، ژەهرێك كە دزە دەكاتە جەستەی جوتیارانەوە

مامەڵەكردنی جوتیاران لەگەڵ بڕێكی زۆری دەرمانی قڕكەر دوچاری ژەهراویبونی توندیان دەكات، یان ئاسەواری درێژخایەن لەسەر تەندروستییان جێدەهێڵێت لەوانە شێرپەنجە و كاریگەری خراپ لەسەر وەچەخستنەوە لەخۆدەگرێت، ئەوەش بەپێی رێكخراوی تەندروستی جیهانی.

ئەو راپرسییەی تیمی بنكۆڵكارییەكە ئەنجامیداوە، 200 جوتیاری ژن و پیاوی لەخۆگرتووە (56 جوتیار لە دهۆك، 77 جوتیار لە نەینەوا و 67 جوتیار لە بەسڕە)، دەریخستووە هەستیاری (حەساسیەت) یان پەڵەی سەر پێست و تەنگەنەفەسی لە نیشانە باوەكانن، كە لەنێو جوتیاراندا دوای بەركەوتن بە دەرمانی قڕكەر دەردەكەوێت.

لەكاتێكدا سەیف بەدر، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی عیراق رەتیدەكاتەوە وەزارەتەكە هیچ حاڵەتێكی تۆماركردبێت بەهۆی بەركەوتن بە دەرمانی قڕكەرەوە، ئەوەی جێی سەرنجه كە زۆرینەی بەشداربووانی ڕاپرسیەكە سەردانی پزیشكیان نەكردووە یان نایكەن. ئەمەش نەبوونی ئاماری فەرمی ورد سەبارەت بە ڕادە و كاریگەریی دەرمانە قڕكەرە ژەهراوییەكان لەسەر تەندروستی گشتی روندەكاتەوە. هەرچەندە ئەم نیشانانە كاریگەری لەسەر خێزانەكانیشیان هەیە، چونكە 14% بەشداربووانی راپرسییەكە ئاماژەیان بەوەكردووە لانیكەم ئەندامێكی خێزانەكەیان تووشی نەخۆشی بووە، كە دەكرێت پەیوەندی بە دەرمانی قڕكەرەوە هەبێت.

مەسعود حسێن موسا، مامۆستا لە بەشی خۆپاراستن لە كۆلێژی كشتوكاڵی زانكۆی دهۆك، بەكارهێنانی جوتیاران بۆ دەرمانی قڕكەر بەو نیشانانە دەبەستێتەوە كە دوچاریان دەبێت، ئاماژەش دەكات بەوەی "كاریگەرییان هەیە لەسەر منداڵان و ژنانی دووگیان، چونكە ئەگەری هەیە ببێتە هۆی كەمبوونەوەی ئاستی زیرەكی یان شێواوی زگماكی لەكاتی بەركەوتنی دایكی دوگیان بە دەرمانی قڕكەری بەهێز". هاوكات، دكتۆر عەمار حازم حامید، ڕاوێژكاری نەخۆشییە هاوبەشەكان لە بەرێوەبەرایەتی تەندروستی نەینەوا جەختی لەوە كردەوە، زۆر بەكارهێنانی دەرمانی قڕكەر دەبێتە هۆی كەڵەكەبوونی ئەو ماددانە دەبنە هۆی شێرپەنجە و لەبارچوون و شێواوی زگماكی.

توێژینەوە زانستییەكان پەیوەندییەكی جێ نیگەرانی ئاشكرادەكەن لە نێوان بەركەوتن بە دەرمانە قڕكەرە باوەكان لە عیراق و نەخۆشییە مەترسیدارەكان كە تووشی ژنان دەبن. بەپێی توێژینەوەیەك دەركەوتووە هاوسەری ئەو پیاوانەی دەرمانی (كلۆربیریفۆس) لە ماڵەكانیاندا بەكاردەهێنن، مەترسی تووشبوونیان بە شێرپەنجەی مەمك بە شێوەیەكی بەرچاو زیادیكردووە. چەند توێژینەوەیەكی دیكە ئاماژە بەوەدەكەن بەركەوتن بە دەرمانی قڕكەری (مەلاسیون) لەگەڵ (دیازینۆن) كاریگەری نەرێنی لەسەر كۆئەندامی زاوزێی مێینە دروستدەكات، هەروەها (مەلاسیۆن) پەیوەندی هەیە بە زیادبوونی مەترسی تووشبوون بە شێرپەنجەی منداڵدان و هێلكەدان، كاریگەری نەرێنی لەسەر توانای منداڵبوون لەمەودایەكی درێژخایەندا.

 

پاڵپشتی و چاودێری لە ئاستێكی لاوازدایە

قسەكانی زەینەب، ئوم ماجید و ئوم وسام بەڵگەن لەسەر لاوازی پاڵپشتی و چاودێری لەدوو دەیەی رابردوودا، بەتایبەتی لەڕوی وشیاركردنەوە و راهێنان لەسەر بەكارهێنانی دەرمانی قڕكەر بەشێوەی دروست و رێگەكانی بەدەستهێنانیان بەشێوەیەكی سەلامەت، بۆ پاراستن یاخود چارەسەركردنی بەروبومەكان.

لەو ڕووەوە، حەنان سادق، كە ئەندازیاری كشتوكاڵییە و خاوەنی شەتڵگەیەكە لە بەسڕە، ئاماژە بە گرنگی پاڵپشتیكردنی ژنە جوتیارەكان بەتایبەتی لەلایەن وەزارەتی كشتوكاڵەوە دەكات و دەڵێت، ژن خۆی بەرپرسە لە خێزان و پێداویستییەكانیان دابیندەكات.

"بە دڵنیاییەوە كاتێك كەسێك نەخۆش دەكەوێت، ئەوا خێزانەكە هەموی زیانی بەردەكەوێت و زیانی ئابوریشی لێدەكەوێتەوە"

خەولە سەلیم، توێژەری كۆمەڵایەتی و ژینگەیی لە رێكخراوی ژینگەزان لە دهۆك، دەڵێت نەبونی پشتگیری و چاودێری هاندەر نییە بۆ دەرچوانی كۆلێژی كشتوكاڵ تا لەبوارەكەی خۆیاندا كاربكەن، "ئەوانەی كاردەكەن زۆربەیان لەو توێژانەن كە باری ئابورییان لاوازە و ئەزمون یان رۆشنبیری گەڕان و فێربونیان نییە، پشتدەبەستن بەشێوازە كۆنەكان. ئێمە ئێستا پێویستمان بە ئەزمونی زانستییە، چونكە هەلومەرجە ژینگەییەكان گۆڕانیان بەسەردا هاتووە".

هەلومەرجەكان گۆڕاون، بەڵام وشیاری بەروپێش نەچووە، سەبارەت بەو دەرمانە قڕكەرانەی بەپێی لیستەكانی لیژنەی نیشتمانی بۆ تۆماركردن و پەسەندكردنی دەرمانی قڕكەری سەر بەوەزارەتی كشتوكاڵ قەدەغەكراون یان سنورداركراوەكان یان ساختەن، هەروەها سەبارەت بەمەرجەكانی بەكارهێنان و ڕێكارە خۆپارێزییەكان.

بەپێی ڕاپرسییەكە، دەركەوتووە كە 43%ـی بەشداربووان زانیارییان نییە لەبارەی جۆر و ناوی ئەو دەرمانە قڕكەرانەی بەكاریدەهێنن، یان ئاخۆ پێكهاتە چالاكەكانیان تۆماركراوە یان مۆڵەتی پێدراوە. جگە لەوەش، زیاتر لە نیوەی بەشداربووان ڕێنماییەكانی بەكارهێنان و ڕێوشوێنی سەلامەتی بە باشی ناخوێننەوە و نزیكەی نیوەیان پابەند نین بە بەكارهێنانی كەرەستە و پێداویستییەكانی خۆپارێزی.

هەروەها 66%ـی بەشداربوان هیچ راهێنانێكیان وەرنەگرتووە سەبارەت بە بەكارهێنانی سەلامەت بۆ دەرمانی قڕكەر.

 

هۆكارەكانی كڕینی دەرمانی قڕكەری قەدەغەكراو لەلایەن جوتیارانەوە

ئەحمەد عەلی (24 ساڵ) لەنزیك كێڵگەكەی لە تەلەعفەر دەژیت، ماوەی هەشت ساڵە لەو كێڵگەیەدا بەروبومی ترێ، هەنجیر و گەنم دەچێنێت. هاوشێوەی جوتیارەكانی تر، ئەحمەد مەشق و ڕاهێنانی وەرنەگرتووە و زانیاری لەسەر لیستەكانی تایبەت بەدەرمانە قڕكەرە قەدەغەكراوەكان نییە، بەهۆی نەبونی ئەندازیاری كشتوكاڵی كە رێنمایی دروستی پێبدات، پشت بەو فرۆشیارە دەبەستێت كە دەرمانە قڕكەرەكەی لێدەكڕێت، هەندێكجاریش خۆی تێكەڵەی دەرمانەكە لە ماڵەوە ئامادە دەكات، ئەمەش وایكردووە ساڵانێك گیرۆدەی نەخۆشی ئەكزیما بێت، هەرچەندە دەستكێشیش بەكاردەهێنێت.

"دەستەكانم گەرم دەبن و دەخورێن، دوای سەردانیكردنی پزیشك بۆ دوو رۆژ باش دەبێت و دواتر وایلێدێتەوە، بۆیە رۆژانە مەڵهەم بەكاردەهێنم"

پزیشكەكە ئامۆژگاری كرد چیتر دەرمانی قڕكەر بەكارنەهێنێت، بەڵام ئەحمەد ناچارە بەردەوام بێت لەسەر ئەو كارە، سەرەڕای ئەو ئازارەی شەوان زۆری بۆ دەهێنێت، "ئیشەكەمان ئەوەیە.... ناتوانم دەستبەرداری بم".

ئەحمەد پێداگری دەكات لەسەر ڕشتنی بەروبوومەكانی بە دەرمانی قڕكەر، لەپێناو پاراستنیان و زیادكردنی بەرهەمەكەی، بەڵام ئەو كارە زیان بە خێزانەكەی دەگەیەنێت، كە ئێستا توشی هەستیاری بوون بەهۆی ئەو بۆنەی كە هەوا لە كێڵگەكەوە بۆ ماڵەكەیان دەگوازێتەوە.

واقیعی سەختی ئابووری و نەبوونی پاڵپشتی لایەنی فەرمی و رێكخراوەكان وایكردووە، جوتیاران پەنا بۆ بژاردەی ناسەلامەت  ببەن. محەمەد تەها عەبدولجەبار، ئەندازیاری كشتوكاڵی- لە بەشی باخداری و باخچەكانی بەڕێوەبەرایەتی كشتوكاڵی بەسڕە-، هۆشداری دەدات لە زۆر بەكارهێنانی دەرمانی قڕكەری (ڤایدەیت - Vydate) و پێكهاتە چالاكەكەی كە بە (ئۆكسامیل - Oxamyl) ناودەبرێت و ماددەیەكی قەدەغەكراوه لەجیهاندا، چونكە دەبێتە هۆی نەزۆكی، "دەرمانە قڕكەرەكە دروستكراوی چینە و نرخی هەرزانە"، دەرمانەكە لەنێو لیستی ساڵی 2013ـی دەرمانە قڕكەرە سنوورداركراوەكاندایە و لە لیستی نوێكراوی 2025ـیشدا قەدەغەكراوە. هاوكات موسا، مامۆستاكەی كۆلێژی كشتوكاڵی زانكۆی دهۆك ئاماژە بەوەدەكات "هەندێك لەو قڕكەرانەی ئێستا بەردەستن، وەك (پاراكوات - Paraquat)، هێشتا بە ژمارەیەكی سنووردار بەردەستن، بەهۆی نەبوونی جێگرەوەیەك".

راپرسییەكەدا دەریخستووە زۆرینەی بەشداربووان 91.5% دەرمانی قڕكەری هاوردەكراو بەكاردەهێنن، هەروەها 28.5%ـیان قڕكەری سنوورداركراو یان قەدەغەكراو بەكاردەهێنن.

 

گەڕانێكی مەیدانی لە بەسڕە

"قڕكەرەكە لە فرۆشیارەكە دەكڕم و نوسینەكەی سەر دەبەی دەرمانەكە ناخوێنمەوە"

لە سەردانێكی مەیدانیدا بۆ بەسرە، لە ئەیلولی ساڵی ڕابردوودا، تیمی بەدواداچوون تێبینی هەبوون و فرۆشتنی دەرمانی قڕكەری قەدەغەكراو و سنوورداركراویان لە نەمامگەیەكدا كرد.

سەرەتا، خاوەنی نەمامگەكە وتی دەرمانە قڕكەرەكان بەردەست نین و هەندێكیان ماوەیەكی كەمە قەدەغە كراون. بەڵام دواتر دانی بەوەدانا سەرەڕای قەدەغەكردن و سنوورداركردنەكان بەردەوامن لە فرۆشتنیان، بەوتەی خۆی لە بازرگانێكی سەرەكی و "پشتئەستور" دەستیدەكەوێت.

تیمەكە بەبەڵگەوە بوونی چوار جۆر دەرمانی قڕكەری قەدەغەكراو، سنوورداركراو، یان بەسەرچوویان (بەرواری بەسەرچوونی تا حوزەیرانی 2025 بوو) پشتڕاستكردەوە، كە لەو نەمامگەیەدا كڕدراون و بریتین بوون لە:

 

لیژنەی نیشتیمانی بۆ تۆماركردنی دەرمانی قڕكەر- یاسا رێكخەرەكان

پێویستە لەسەر كۆمپانیای بازرگانی یان بریكارەكەی داواكارییەك پێشكەش بكات كە زانیاری زانستی و تەكنیكی تەواو لەخۆبگرێت، لەوانە ناوی قڕكەرەكە، ئافاتە بەئامانجكراوەكە، بڕوانامەی ئەو وڵاتەی لێی بەرهەمدەهێنرێت، توێژینەوەكانی تایبەت بەژەهراویبوون، شیكارییەكان، پێكهاتە و بەڵگەنامەی سەلامەتی.

لیژنەكە پێداچوونەوە بە داواكارییەكە دەكات، ئەگەر مەرجەكانی تێدابێت، لە دانیشتنێكدا دەخرێتەڕوو كە بۆ بڕیاردان لەسەر پەسەندكردنی تۆماركردن سازدەكرێت. دوای پەسەندكردنی، دەرمانە قڕكەرەكە دەنێردرێت بۆ سەنتەری نیشتمانی كۆنتڕۆڵكردنی دەرمانی قڕكەر بۆ پشكنینی تاقیگەیی. لەكاتی دەرچوونی لەپشكنینەكان و دوای پێدانی رسوماتەكان، هەڵسەنگاندنی مەیدانی لەلایەن توێژەرانی پسپۆڕەوە بۆ دەرمانەكە ئەنجامدەدرێت. وتەبێژەكەی وەزارەتی تەندروستی ئاماژە بەوەدەدات كە هەموو دەرمانە قڕكەرە تۆماركراوەكان مەرج و ڕێنماییەكانی ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی، رێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵ، ئاژانسی نێودەوڵەتی بۆ توێژینەوە لەسەر شێرپەنجە، ئاژانسی پاراستنی ژینگە و یەكێتی ئەوروپایان بەسەردا جێبەجێدەكرێت.

بەپێی یاسا، پێویستە كیسە و دەبەی قڕكەرەكە زانیاری ڕوونی لەسەر نوسرابێت، سەبارەت بە پێكهاتەی چالاك، بەرواری بەسەرچوون، شوێنی دروستكردن، هۆشدارییەكان، هێمای ژەهراویبوون و ڕێنماییەكانی شێوازی بەكارهێنان.

 

بازرگانان كەلێنی یاسایی دەقۆزنەوە

سەرەڕای یاسا ڕوونەكان، چەندین هۆكار رۆڵ دەبینن لە پڕكردنی بازاڕەكانی عیراق بە دەرمانی قڕكەری قەدەغەكراو، یان ئەوانەی بازرگانییان پێوە دەكرێت بێ ئەوەی تۆماركرابن، یاخود پابەندبون بەڕێكارەكانی كۆنترۆڵی جۆریی بۆ دڵنیابون لە پەیڕەوكردنی مەرجەكانی سەلامەتی و ڕێنماییەكانی بەكارهێنانی سەلامەت.

محەمەد تەها عەبدولجەبار، كەلێنەكانی سیستەمی تۆماركردنی دەرمانی قڕكەر ئاشكرادەكات و دەڵێت وەزارەت پشت بە ڕێنماییەكانی یەكێتی ئەوروپا دەبەستێت بۆ تۆماركردنی دەرمانی قڕكەر، بەڵام بەشێك لە هاوردەكاران دەترسن دوچاری زیانی مادی بن، بەهۆی دەركردنی بڕیاری قەدەغەكردن بۆ هەمان جۆری دەرمانی قڕكەر، پێش تەواوكردنی رێكارەكانی تۆماركردن. "ئەمە وایكردووە بەشێك لە بازرگانان و كۆمپانیاكان دەرمانی قڕكەر بێ تۆماركردنی فەرمی هاوردە بكەن"

هاوكات مەسعود حسێن موسا، رونیدەكاتەوە، "ئەو كۆمپانیایانەی دەرمانی قڕكەری تۆماركراو دەخەنە بازاڕەوە، رسومات دەدەنە حكومەت و تاقیكردنەوە ئەنجامدەدەن بۆ سەلماندنی كاریگەرییان، ئەم تێچونانەش دەچنە سەر نرخی بەرهەمەكە. لە بەرامبەردا قڕكەرە بێ مۆڵەتەكان، نە رسوماتیان هەیە نە تاقیكردنەوەیان بۆ دەكرێت، بۆیە بە نرخێكی كەمتر دەفرۆشرێن".

هەرزانی نرخی قڕكەری تۆمارنەكراو یان قاچاخ بەشێكن لەو هۆكارانەی وایكردوە جوتیاران ڕووی تێبكەن، سەرەڕای زیانە تەندروستییەكانی، بەتایبەتی لەسایەی نەبونی پشتیوانی لەلایەن وەزارەت و رێكخراوە پەیوەندیدارەكانەوە، هەر وەك چۆن بەشداربوانی راپرسییەكە ئاماژەیان پێدا.

ئەمەش وادەكات جوتیار ببێتە قوربانی كۆمپانیا بازرگانییەكان، بە وتەی ڕەعد كریدی عەبادی، سەرۆكی یەكێتی كۆمەڵە هەرەوەزییە كشتوكاڵییەكان لەبەسڕە، كە جەخت لەوەدەكاتەوە جوتیاران ڕووبەڕووی مەترسییەكی ڕاستەقینە دەبنەوە بەهۆی بەكارهێنانی بەربڵاوی قڕكەری كشتوكاڵی، بەڵام هەموویان بە كۆنترۆڵ جۆریدا تێناپەڕن.

حەنان سادق، هەمان بۆچونی هەیە و جەختدەكاتەوە لەسەر گرنگی پێشكەشكردنی ئاسانكاری بۆ دەستكەوتنی دەرمانی قڕكەری سەلامەت، لەگەڵ ئاماژەدان بە گرنگی بەگژداچونەوەی گەندەڵی.

"گەندەڵی زۆر زۆر لەم بابەتەدا هەیە، بە جۆرێكە كە پێویستی بە چاودێری و لیژنەی نەزاهە هەیە"

عەبدولحەمید فەتح یوسف، سەرۆكی یەكێتی كۆمەڵەكانی جوتیاران لە نەینەوا باسی لەوەكرد، بەشێك لەنوسینگە بازرگانییەكان پەنا دەبەنە بەر فرت و فێڵ لە فرۆشتنی دەرمانی قڕكەری ساختە یان  بەسەرچوو، "لەزگە ئۆرجیناڵەكە لادەبەن و بەدانەیەكی تر دەیگۆڕن، بۆ ئەوەی زیانیان بەرنەكەویت بەهۆی مانەوەیان لەكۆگاكاندا"، وتیشی جوتیار ناتوانێت ئۆرجیناڵ و ساختە لەیەك جیابكاتەوە، "بەحسابی ئۆرجیناڵ دەیكڕێت، سەرەنجام زیان بە بەروبومەكەیی و بەتەندروستیی دەگات".

قسەكانی یوسف، لەگەڵ تێبینییەكانی عەبدولجەبار سەبارەت بە كێشەی ساختەكاری یەكدەگرنەوە. یوسف هەبونی ژمارەیەكی بێشوماری ناوی براندە جیاوازەكان، كە لە چینەوە هاوردە دەكرێن، بە ڕۆیشتن بە ڕێگایەكی بێ كۆتا دەچوێنێت. هاوكات فاتيمە، كە ناوی خوازراوی فەرمانبەرێكە لە فەرمانگەی كشتوكاڵی بەسرە، رونیدەكاتەوە كاریگەری قڕكەرەكان پەیوەستە بە پێكهاتە چالاكەكەیەوە، هەندێكیان دەتوانن بۆ ماوەی دوو هەفتە یان مانگێك و هەندێكجار بۆ چەند ساڵێك بمێننەوە. وەكو ئەو وتی، رەنگە پێكهاتە چالاكەكە هەمان شت بێت، بەڵام لەژیر ناوی براندی جیاواز دەفرۆشرێت.

سەنا سەخەر، سەرپەرشتیاری بەشی خۆپاراستن لە هۆبەی كشتوكاڵی سەفوانی سەر بە بەڕێوبەرایەتی كشتوكاڵی بەسرە، دەڵێت كێشەی سەرەكی بریتییە لەسودوەرگرتنی خاوەن نوسینگە و بریكارەكانی دەرمانی قڕكەر لە كرانەوەی سنورەكان و ئازادی هاوردەكردن لە ئێستادا، وتیشی "پێشتر خۆمان دەرمانی قڕكەرمان بۆ دابیندەكردن، بەڵام لە دوای ساڵی 2003ـەوە خاوەن نوسینگەكان خۆیان دەستیانكرد بە كڕینی ئەو قڕكەرانە بەهۆی كەمبوونەوەی نرخیان لە بازاڕدا. بەڵام ئەم قڕكەرانە لە ڕێگەی وەزارەتی كشتوكاڵەوە هاوردە ناكرێن بەڵكو لە ڕێگەی هاوردەكردنی تایبەتەوەیە".

ئەوەی جێی سەرنجە، كۆی بەهای دەرمانی قڕكەری هاوردەكراو بۆ عیراق لە ماوەی 10 ساڵدا، واتە لە ساڵی 2011 بۆ 2021 سێ هێندە زیادیكردووە، لە كاتێكدا راپۆرتی هاوردەكردنی ساڵی 2024 دەریدەخات عیراق زیاتر پشت بە چین، ئێران و ئوردن دەبەستێت بۆ هاوردەكردنی كەرەستە و پێداویستییە كشتوكاڵییەكان، بەتایبەتی دەرمانی قڕكەر.

لەكاتێكدا سەنا سەخەر دوپاتیدەكاتەوە ئەو دەرمانە قڕكەرانەی لەلایەن وەزارەتی كشتوكاڵەوە هاوردە دەكرێن بەپێی ستانداردەكانن، مەزەندە دەكات نزیكەی 25% بۆ 30%ـی ئەو قڕكەرانەی لەلایەن خاوەن نوسینگە تایبەتەكانەوە هاوردە دەكرێن سەلامەت نین. دەڵێت "قڕكەری میسۆمیل (Methomyl)، كە بەشێوەیەكی بەرفراوان لە كێڵگەكانی تەماتەدا بەكاردەهێنرێت، بە نرخێكی هەرزان دەفرۆشرێت و دەگاتە نزیكەی 3500 دینار (نزیكەی دوو دۆلار) بۆ هەر كیسێك"، دەرمانەكەش بەردەستە "لای خاوەن نوسینگەكان یان بازرگانەكانی ناوچەی سنەك لەبەغدا".

 

 

بەقاچاخبردن لەڕێی دەروازە سنورییەكانەوە

ئەم پرسە تیمی بنكۆڵكاری گەیاندە ناوچەی سنەك لە بەغدا، لەوێ بەشێك لە بازرگانان و بەرپرسانی كۆمپانیاكانی هاوردەكردنی دەرمانی قڕكەر چەند زانیارییەكیان ئاشكراكرد كە بۆ بۆ بڵاوكردنەوە نییە، بەڵام تێهەڵكیش دەبن لەگەڵ زانیارییەكانی ئەو سەرچاوانەی ڕازیبوون لێدوان بۆ تیمی بنكۆڵكاری بدەن سەبارەت بەوەی چۆن دەرمانی قڕكەری قەدەغەكراو و تۆمارنەكراو گەیشتوونەتە بازاڕەكان، بەمەرجی ئەوەی ناویان نەهێنرێت.

بەپیی سەرچاوەیەك كە نەیویست ناوی ئاشكرابكرێت، بڕێكی زۆر لە دەرمانی قڕكەری قەدەغەكراو یان تۆمارنەكراو بەڕێی قاچاخ دەگەنە دهۆك، "بەشێك لە جوتیاران دەرمانی قڕكەری تۆمارنەكراو یان ئەوانەی تازە لە موسڵەوە هێنراونەتە هەرێمی كوردستان و هێشتا نەناسراون. هەندێكجار دەرمانی قڕكەر لە ڕێگەی قاچاخەوە دێتە ناوەوە، بەڵام بەڕێژەیەكی كەم، كە لەوانەیە 5% بۆ 10% بێت".

لوئەی محەمەد عەبدو، لێپرسراوی هۆبەی پاراستنی ووەك لەبەڕێوەبەرێتی كشتوكاڵی سێمێل (دهۆك) ئەوەی رەتكردەوە، هەرچەندە وتی، "بارودۆخەكە لەجاران باشترە"، جەختیكردەوە كە "ئێستا هۆشیارییەكی زیاتر هەیە و رێوشوێنی توندتر لەگەڵ فەرمانگەكانی كشتوكاڵ دەگیرێتەبەر تەنیا سەبارەت بە دەرمانە قڕكەرە تۆماركراوەكان"، ئەوەشی رونكردەوە بەدواداچوونێكی مانگانە هەیە بۆ فەرمانگە كشتوكاڵییەكان بۆ هەڵسەنگاندنی دەرمانی قڕكەری تۆماركراو، بڕوانامەی تۆماركردن و بەرواری بەسەرچوون، "ئەگەر سەرپێچی هەبێت، رێگە بەفرۆشتنیان نادرێت".

خاوەنی نوسینگەیەكی دەرمانی قڕكەر لە دهۆك، كە داوایكرد ناوی ئاشكرانەكرێت، دوپاتیكردەوە "بڕێكی زۆر سنووردار لە دەرمانی قڕكەری تۆمارنەكراو لە ڕێگەی بەغداوە دێتە ناوەوە، ئەوەش لە ڕێگەی بارهەڵگری بچووكەوە كە بە شێوەیەكی نایاسایی بار دەگوازنەوە، هەندێكجار لەناو كارتۆنی ئاساییدا دەشاردرێنەوە یان بە هەندێ ناوچەی وەك بەنداوی موسڵ تێدەپەڕێنرێت".

تیمی بنكۆڵكاری پەیوەندیكرد بە سەرچاوەیەكی گومرگییەوە لە باشوری عیراق بە ناوی قاسم سەعەد (ناوێكی خوازراوە) بۆ بەراوردكردنی زانیارییەكان لەگەڵ ئەوا زانیارییانەی لە سەردانەكانی تیمی بنكۆڵكارییەكە بۆ بازاڕەكانی دهۆك، سنەك (بەغدا) و بەسڕە كۆكراونەتەوە.

قاسم سەعەد ئاماژەی دا بەو ئاسانكارییانەی بۆ هاتنەناوەوەی دەرمانی قڕكەری قەدەغەكراو بۆ عیراق لە دەروازە سنوورییەكان فەراهەم دەكرێت. ئاشكرایكرد هەندێك بار بە فەرمی رێگە بەهاتنەناوەوەیان نادرێت، بەڵام فشار و دەستێوەردانی كەسایەتییە باڵادەستەكان دەتوانن لە ماوەی چەند كاتژمێرێكدا بڕیارەكە بگۆڕن. وەك خۆی دەڵێت، "یاسای هێز" بەسەر یاساكانی گومرگدا زاڵە؛ "دەستێوەردانێكی بەهێز هەیە، كە لە من و هەموو ئەو كەسانەی لێرەن بەهێزترە."

قاسم باسی لەوەكرد كە چۆن هاوردەكاران فێڵ لەیاسا دەكەن بۆ هێنانەناوەوەی كەرەستەی قەدەغەكراو، وەكو پێچانەوەیان لەناو ئەو كیسانەی ناوی براندی بازرگانی رێگەپێدراویان لەسەرە. ئاماژەشی بەوەكرد پرۆسەی گۆڕین و دوبارە پێچانەوە لە ناوخۆی عیراقدا ڕوونادات؛ بەڵكو بارەكان بەئامادەكراوی بە تێگرەوە و لەیبڵی ساختەوە دەگەن. "ئەوان تێگرەوە و ناوەكان دەگۆڕن، مادەكە هەمان مادە نییە". ناوەكان و لۆگۆی براندەكە و ناوە زانستییەكان هەموویان دەگۆڕدرێن، "لە ئێران لە كاتی باركردندا دەیانگۆڕن و بە پێچراوی دەگەن".

قسەكانی قاسم سەعەد یەكدەگرنەوە لەگەڵ ئەوەی عەبادی باسیكرد، سەبارەت بەوەی "هەندێ كەرەستە هەن بە ناوی وڵاتێكی دیاریكراوەوە دێنە ناوەوە، بەڵام لە بنەڕەتدا لە وڵاتێكی دیكەدا بەرهەمدەهێنرێن، هەروەها لۆگۆكەیان لە دەرەوەی عیراق دەگۆڕدرێت بۆ ئەوەی لە ناوخۆدا لە ژێر ناوێكی جیاوازدا بخرێتە بازاڕەوە، ئەمەش وایان لێدەكات لە دەرەوەی بازنەی كواڵیتی كۆنتڕۆڵی ڕاستەقینەبن".

قاسم سەعەد رونیدەكاتەوە لەناو دەروازە سنوورییەكاندا، نوسینگەی دەڵاڵی گومرگی سەر بە كەسانی باڵادەست هەیە كە كۆنتڕۆڵی بازگەكان و خشتەی شەفتەكان دەكەن. هاوكات بڕێك بەرتیل لە نێوان سێ هەزار بۆ 20 هەزار دۆلار دەدرێت بۆ ئاسانكاری هاتنەناوەوەی هەر بارێك. قەبارەی بارەكان جیاوازن؛ هەندێكیان باری تێكەڵن كە كێشیان دەگاتە 10 تۆن، هەندێكی تریان باری یەكجۆرن كە بەگشتی كێشیان لە 24 تۆنەوە دەستپێدەكات و هەندێكجار دەگاتە نێوان 10 بۆ 80 تۆن، بەپێی جۆری بار و سروشتی كۆنتێنەرەكان، بۆیە هیچ كێشێكی دیاریكراو نییە بۆ بارەكان. "دەڵاڵی گومرگ ئەو كەسەیە ئەم بەرتیلە دەدات بەو كارمەندەی رێگە بەتێپەڕینی بارهەڵگرەكە دەدات"، وتیشی هەندێك ئۆتۆمبێلی بارهەڵگر بە ئەنقەست لە تۆمارەكاندا دوادەخرێن تا كارەكانی تێپەڕاندنیان جێبەجێدەبێت، دواتر وەك كاڵای "رێگەپێدراو" تۆماردەكرێن.

بە وتەی قاسم سەعەد، كۆمپانیا تێوەگلاوەكان بەردەوام فێڵ لە دەزگاكانی چاودێری دەكەن، لەڕێی گۆڕینی ناوەكانیان دوای ئاشكرابونیان، دواتر دوبارە دەست بەهەمان كار دەكەنەوە، "ئەو كۆمپانیایانەی كە زیاد لە جارێك ئاشكرادەبن، هەمیشە پێیاندەوترێت ناوی كۆمپانیاكانتان بگۆڕن".

لەگەڵ ئاماژەدان بەدەستپێكردنی گۆڕانكاریی لە تەكنەلۆژیاكانی چاودێریكردندا، قاسم سەعەد دەڵێت زۆرجار دەڵێن ئامێرەكانی پشكنین و چاودێریكردن یان لەكاركەوتون یان بەشێوەیەكی رەمزی كاردەكەن، "دەڵێن شكاوە، بەڵام لەگەڵئەوەشدا پارەی رسومات لەو ئۆتۆمبێلانە وەردەگرن كە دێنە ژوورەوە". لە كۆتایی قسەكانیدا دەڵێت ئەم دەرمانی قڕكردنانە كە زۆر ژەهراوین و بەپێی ڕێككەوتننامەی ستۆكهۆڵم قەدەغەكراون "بەبەرچاوی هەموان، بەبێدەنگی" دێنە ناو وڵاتەكەوە.

 

چاودیرییەكی لاواز... ئاڵنگاری گەورە

نەجلا وائیلی، بەڕێوەبەری گشتی فەرمانگەی تەكنیكی لە وەزارەتی ژینگە، دان بەهەبونی ئاڵنگاری جۆراوجۆردا دەنێت كە كاریگەرییان لەسەر كاری چاودێری هەیە، دیارترینیان دەروازەكانە، "هەندێك دەروازە هەیە لەژێر كۆنتڕۆڵی ئێمەدا نین، یاخود بەو كەرەستانە نازانرێت كە دێنە ناوەوە"، جەختیشیكردەوە "ژمارەیەكی زۆر لە دەرمانە قڕكەرەكان تۆمارنەكراون و رەزامەندی هاوردەكردنیان وەرنەگیراوە، واتە بە قاچاخ دەهێنرێن و دەگەنە زۆربەی بازاڕەكان". هەروەها دەڵێت هەندێك لە بازرگانان "فرت و فێڵ دەكەن، دەرمانی قڕكەری مەترسیدار و كواڵیتی نزم دەهێنن و بە نرخێكی هەرزان دەیانخەنە بازاڕەكانەوە"، سەرەڕای ئەو یاسا و ڕێكارە روونانەی لەلایەن دامەزراوە حكومییەكانەوە دانراون.

بەوتەی وائیلی، لیژنە پەیوەندیدارەكان داوایانكردبوو دەوڵەت ئەو قڕكەرانە لە بازاڕەكان بكشێنێتەوە و دەستی بەسەردابگرێت، بەڵام مۆڵەت بە خاوەن فرۆشگا و هاوردەكاران درا تا كۆتایی ساڵی 2025 بۆ ئەوەی "داواكارییەكانیان بەخێرایی پێشكەشبكەن بۆ بەدەستهێنانی رەزامەندی بەرلەوەی دەست بەسەر دەرمانە قڕكەرەكاندا بگیرێت، ئەوەش بۆ ئەوەی توشی زیان نەبن و تا رێگە لە هەموو ئەو دەرمانە قڕكەرانە بگرین كە وەزارەتی كشتوكاڵ مۆڵەتی پێنەداون".

وائیلی وتی نەبونی دەسەڵاتی سەپاندنی یاسا لەلایەن وەزارەتی كشتوكاڵەوە، وەك پۆلیسی ژینگە بۆ هەمئاهەنگی لەگەڵ دەروازە سنورییەكان وایكردووە، هەوڵی دروستكردنی هەمئاهەنگی بدرێت لەنێوان وەزارەتە پەیوەندیدارەكان، بەتایبەتی وەزارەتی كشتوكاڵ و دەستەی دەروازە سنورییەكان لەپێناو دانانی میكانیزمێك بۆ كۆنتڕۆڵكردنی هاتنە ناوەوەی ئەو دەرمانە قڕكەرانە.

یەكێكی تر لە ئاڵنگارییەكان، بەپێی فەرمانبەرێكی دەستەی گشتی گومرگ كە بۆ تیمی ئەم بنكۆڵكارییە قسەی كرد، بریتییە لە لاوازی ژێرخان و تاقیگەكان، كەمی ئامێری كەشف و سەگی پۆلیسی. ئاماژەشی دا بە گرنگی هەمئاهەنگی لەگەڵ هەرێمی كوردستان بۆ كۆنتڕۆڵكردنی تەواوی دەروازە سنوورییەكان. لەپاڵ جەختكردنەوە لەسەر ئەوەی ئەركی دەستەكە جێبەجێكردنی یاساكانی گومرگە، فەرمانبەرەكە وتی دەرمانی قڕكەری كشتوكاڵی وەك كاڵای سنوورداركراو پۆلێن دەكرێت و ناتوانرێت بەبێ ڕەزامەندی پێشوەختە لە دەزگا ئەمنییەكان هاوردە بكرێت، هەروەها رونیكردەوە بەریەككەوتن لەنێوان دەسەڵاتەكانی لایەنە جێبەجێكارەكانی یاسا دروستدەبێت و هەریەكەیان دەڵێت "ئیشی خۆمە".

تیمی بنكۆڵكارییەكە چەند جارێك هەوڵیدا لێدوان لە دەستەی گشتی دەروازە سنورییەكان وەربگرێت، وەڵامەكەشیان ئەوە بوو كە "دەتوانن چاوپێكەوتن لەگەڵ بەرپرسە پەیوەندیدارەكان لە وەزارەتی كشتوكاڵ یان وەزارەتی ژینگە بكەن".

سەبارەت بە وەزارەتی كشتوكاڵ، سەرەڕای هەوڵە بەردەوامەكانی تیمی بنكۆڵكاری و وەرگرتنی رەزامەندی بۆ ئەنجامدانی چاوپێكەوتن لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتی خۆپاراستن، تا ساتی نووسینی ئەم بابەتە هیچ وەڵامێكیان نەبووە.

 

چارەسەری پێشنیازكراو بۆ چارەسەری قەیرانی قڕكەر لە عیراق

شارەزایان هاوڕان لەسەر گرنگی فەراهەمكردنی كشتوكاڵێكی بێ مەترسی و پاراستنی تەندروستی جوتیاران و بەكاربەران بەگشتی، لەگەڵ پێویستی وشیاركردنەوەی مەیدانی لەڕێی لایەنە پەیوەندیدارەكان و رێكخراوەكانەوە، بە ئامانجی یارمەتیدانیان بۆ هەڵبژاردنی باشترین و بێ مەترسیترین دەرمانی قڕكەر، جگە لەوەش جەخت لەسەر كاركردنی كەسانی پسپۆڕ لە نوسینگە كشتوكاڵییەكان دەكەنەوە.

شەمس عەبدولڕەحمان، توێژەر لە بەشی پاراستنی ڕووەك لە كۆلێژی كشتوكاڵ دەڵێت كۆنتڕۆڵكردنی دۆسێی دەرمانە قڕكەرەكان پێویستی بە بەهێزكردنی چاودێری و پەرەپێدانی رێنمایی كشتوكاڵی هەیە، لەڕێگەی هەمواركردنی یاساكانی پەیوەست بە هاوردەكردن و دابەشكردن و توندكردنەوەی سزاكان بۆ ڕێگریكردن لە قاچاخچێتی، هەروەها پشتبەستن بە داتابەیسی دیجیتاڵی و ڕاهێنانی كارمەندانی دەروازە سنوورییەكان.

هاوكات فاتمە (ناوێكی خوازراوە)، جەختدەكاتەوە لەسەر گرنگی بەرزكردنەوەی ئاستی وشیاری جوتیاران لەبارەی پێكهاتە چالاكەكان، بەتایبەتی كە هەمان قڕكەر لەژێر چەندین ناوی جیاواز دەفرۆشرێت. لەلایەكی ترەوە، سەنا سەخر، دەڵێت پابەندبوون بە ڕێنماییە تەكنیكییەكان سەبارەت بە پێكهاتە چالاكەكان و ڕەچاوكردنی ماوەی سەلامەتی لە كاتی ڕشتنی دەرمان بە بەروبومەكاندا، زۆر گرنگە بۆ پاراستنی تەندروستی بەكاربەر.

لای خۆیەوە، وائیلی رونیدەكاتەوە هەوڵ لەئارادایە بۆ "پەرەپێدانی تاقیگە ژینگەییەكان بۆ چاودێریكردنی بەكارهێنانی دەرمانی قڕكەر بەشێوەیەكی وردتر"، ئاماژەشی بەبونی پلانێكی نیشتمانی دا بۆ پاڵپشتیكردنی جێگرەوەی كاریگەر بۆ دەرمانە قڕكەرە كیمیاییەكان، كە بریتییە لە وشیاركردنەوەی جوتیاران لەبارەی شێوازە مۆدێرن و زیرەكەكانی كشتوكاڵ، "دەمانەوێت ئەوە ڕونبكەینەوە دەرمانی قڕكەر هەمیشە چارەسەر نییە، بەدیلی سەلامەتتر و سروشتیتر و ژینگەدۆستتر هەیە". وائیلی جەختیشیكردەوە لەسەر پێویستی "بەشداریكردنی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و خەڵك و تەنانەت بازرگانانیش لە داڕشتنی پلانێكی ڕون بۆ بەڕێوەبردنی دۆسێی دەرمانی قڕكەر لە عیراقدا".

هاوتەریب، شارەزایان و جوتیاران هاوڕابون لەسەر پێویستی بەتواناكردنی جوتیاران بۆ كڕینی دەرمانی قڕكەری كواڵیتی بەرز لەجیاتی ئەوەی پەنا بۆ جێگرەوەی هەرزانتر ببەن بۆ پاراستنی بەرهەمی ناوخۆ. خەولە سەلیم، ئاماژەی بەوەدا زۆربەی ژنە جووتیارەكان ناتوانن بەرهەمەكانیان بفرۆشن و دەڵێت "ژنانی بەتەمەن دەبینیت سەوزە بە نرخێكی زۆر كەم (500 یان هەزار دینار) دەفرۆشن، هیچ پاڵپشتییەك ناكرێن، جگە لەوەش هاوردەكردنی بەروبوم لەوڵاتانی دیكەوە كاریگەری لەسەر بەرهەمی ناوخۆ هەیە"، لای خۆشیەوە، حەنان سادق گرنگی بونی پاڵپشتی بۆ ساغكردنەوەی بەرهەمی ناوخۆ دوپاتدەكاتەوە.

"ئەوەی هاوردەی دەكەین، بە نرخێكی هەرزانتر لە بەرهەمی ناوخۆیی دەیفرۆشین"

خەولە سەلیم داوادەكات ژنان هانبدرێن بۆ بەشداریكردن لە كەرتی كشتوكاڵدا، لەڕێی پاڵپشتیكردنیان بە كەرەستەی گونجاو، شارەزایی زانستی بۆ بەڕێوەبردنی پڕۆژەكانیان و بەكرێگرتنی دەستی كار، بەتایبەتی لە شاری دهوك كە ڕێژەی ژنانی جوتیار نزیكە لە سفر.

ئەم شایەتییانە بەڵگەن لەسەر بونی بازاڕێكی دوو لایەنە؛ بەشێك لە كۆمپانیاكان پابەندن بە یاسای توندوتۆڵ و پێوەرەكان كە تێچوویەكی زۆریان لەسەر دەكەوێت، لە بەرامبەردا بەشێكی تری كۆمپانیاكان بەرهەمی مەترسیدار بەبێ تۆماركردن یان چاودێری دەهێنن، لە ژینگەیەكدا كە قاچاخچێتی، گەندەڵی و نەبونی لێپرسینەوە تیایدا زاڵە. ئەمەش پرسی دەرمانی قڕكەری لە عیراق كردۆتە دۆسێیەكی كراوە لەسەر كارەساتێكی بێدەنگی تەندروستی و ژینگەیی.