لە سەرتاسەری عیراق تەنیا دوو رۆژنامەنوس لە زیندانن، ئەوانیش لە ژێر دەسەڵاتی حكومەتی هەرێمی كوردستاندان، كە لەگەڵ زیادبوونی پێشێلكارییەكانی دیكەی دژ بە ئازادی رۆژنامەوانی و رادەربڕین، وایكردووە وڵاتەكە لە پۆلێنی ناوچەی "زۆر مەترسیدار" بمێنێتەوە و ساڵ لە دوای ساڵ پاشەكشێی زیاتر بكات.
بەپێی دوایین ئامار و ریزبەندی ساڵی 2026ـی رێكخراوی پەیامنێرانی بێسنوور (RSF)، عیراق بە هەرێمی كوردستانیشەوە، لە ئازادی رۆژنامەوانیدا حەوت پلە پاشەكشێی كردووە و دابەزیووە بۆ ریزبەندی 162ـی جیهان لە كۆی 180 وڵات، لەكاتێكدا ساڵی رابردوو لە ریزبەندی 155ـدا بوو، هەرچەندە هەردووكیان بە ناوچەی "زۆر مەترسیدار" پۆلێن دەكرێت.
ریزبەندییە نوێیەكە بەبۆنەی رۆژی جیهانی ئازادی رۆژنامەوانییەوەیە كە ئەمڕۆ یەكشەممە 3ـی ئایاری 2026ـە.
پاشەكشێی عیراق پەیوەستە بە پێشێلكاری لە چەند ئاستێكی جیاوازدا، لە نێویاندا زیندانی رۆژنامەنووسان، كە بەپێی ئەو رێكخراوە ئێستا تەنیا دوو رۆژنامەنووس دەستبەسەرن، ئەوانیش دەكەونە هەرێمی كوردستان و بەدەر لە یاسای رۆژنامەگەری حوكمدراون؛ هەریەك لە شێروان شێروانی و قارەمان شوكری.
رۆژنامەنووس شێروان شێروانی، پێنج ساڵ و حەوت مانگە لە زیندانە، دوای ئەوەی لە تشرینی یەكەمی 2020ـدا لەگەڵ چوار رۆژنامەنوس و چالاكوانی تری بادینان دەستگیركران و لە دوایین هەڵوێستیشیدا، نزیكەی دوو هەفتە لەمەوبەر لە زیندانی هەولێر، مانگرتنی لە خواردن راگەیاند.
مانگرتنەكەی شێروانی بۆ دوو داواكارییە؛ یەكێكیان مۆڵهتی چونه ماڵهوه بەپێی مەرج و بە كاتی، دوەمیشیان گواستنهوهیەتی لە هەولێرەوە بۆ چاكسازیی گهورانی سلێمانی، بەڵام هەردوو داواكارییەكەی رەتكراوەتەوە، وەك براكەی، بارزان شێروانی بە (كەركوك ناو)ـی وت.
بارزان دەڵێت، مانگرتنی شێروانی برای لە 22ـی نیسانەوە تائێستا بەردەوامە و بەوهۆیەوە "بارودۆخی تەندروستی باش نییە، فشاری دڵی بەرزبۆتەوە و سەرئیشەیەكی توندی گرتووە"، جەختیشیكردەوە لەوەی مانگرتنەكە بەردەوام دەبێت تا دوو داواكارییەكەی جێبەجێدەكرێت، كە بەپێی وتەی پارێزەران و شارەزایان، "داواكارییەكانی تەواو یاسایین".
بارودۆخی تەندروستی شێروان باش نییە، فشاری دڵی بەرزبۆتەوە و سەرئیشەیەكی توندی گرتووە
شێروانی لە شوباتی 2021ـدا بە دەنگی زۆرینەی دادوەرانی دادگای تاوانەكانی هەولێر، بە "سیخوڕیکردن بۆ وڵاتان و هەوڵدان بۆ کودەتاكردن"، تاوانبارکرا و بە شەش ساڵ زیندانی حوکمدرا. بهڵام بەرلەوەی حوكمەكەی تەواوبێت و ئازاد بكرێت، لە تەموزی 2023ـدا دۆسییەكی تری بۆ كرایەوە و حوكمدرا بە چوار ساڵی تر زیندانیكردن، بە تۆمەتی "ساختەكاری".
بڕیاربوو له ئەیلولی 2025 دوای تەواوبونی حوكمەكەی ئازادبكرێت، بەڵام به مانگێك بهر لهوه وادهیه و له 19ـی ئابی هەمان ساڵ، لەسەر سكاڵای ئەفسەرێكی پاسەوانی چاکسازیی گەورانی هەولێر، بۆ جاری سێیهم، به چوار ساڵ و پێنج مانگ زیندانیكردن سزادرا.
روگەش جەباری، هاوسەری شێروانی لە پەیامێكدا چەند رۆژێك لەمەوبەر داوای لە ئەمریكا و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كرد، "شێروانم بۆ بگەڕێننەوە ماڵەوە"، لە بەشێكی پەیامەكەیدا نوسیویەتی "تکایە رێگە مەدەن هاوسەرەکەم لە کونجی زینداندا هێدی-هێدی بمرێ تەنها لەبەرئەوەی کاری خۆی وەک رۆژنامەنوسێک جێبەجێکرد و دیداری لەگەڵ دیپلۆماتکارانی ئەمریکا ئەنجامدا".
رێكخراوی پەیامنێرانی بێسنور دەڵێت لە 25 ساڵی رابردودا، یەكەمجارە ئاستی ئازادی رۆژنامەوانی بۆ نزمترین ئاستی داببەزێت، بەوپێیەی سەدا 52ـی وڵاتانی جیهان پاشەكشێیان كردووە بۆ ناوچەی "سەخت" و یان ناوچەی "زۆر مەترسیدار" لە كاتێكدا ساڵی 2002 تەنیا كەمتر لە سەدا 14ـی وڵاتان لە ریزبەندی ئەو دوو ناوچەیەدا بوون.
تەنیا لە ساڵی رابردوودا 182 حاڵەتی پێشێلكاری دژی رۆژنامەنووسان لە عیراق (بە هەرێمی كوردستانەوە) تۆماركراوە، لە نێویاندا دەستگیركردن و رێگری و سكاڵاكردن، ئەوەش بەپێی ئامارێكی كۆمەڵەی داكۆكیكردن لە ئازادی رۆژنامەوانی، لەو ئامارەدا بەغدا بە 62 حاڵەت پێشەنگ بووە، بەدوای ئەودا سلێمانی بە 22 حاڵەت و پاشان بەسرە دێت بە 19 حاڵەتی پێشێلكاری.
بەڵام ئامارێكی كۆمەڵەی عیراقی بۆ داكۆكیكردن لە مافەكانی رۆژنامەنووسان ئامارێكی جیاوازتری بۆ ساڵی 2025 بڵاوكردۆتەوە، كە تیایدا 85 پێشێلكاری تۆماركراوە.
ئەوەش لە كاتێكدایە بەپێی ئامارێكی سەنتەری میترۆ بۆ داكۆكیكردن لە مافی رۆژنامەنووسان، لە ساڵی رابردوودا، 315 پێشێلكاری بەرامبەر 252 رۆژنامەنووس و كەناڵی راگەیاندن تۆماركراوە لە هەرێمی كوردستان. هەرچەندە سەندیكا لە بارەی ئاماری هەمان ساڵەوە ژمارەیەكی جیاوازتری هەیە و دەڵێت، تەنیا 46 پێشێلكاری هەبووە.
میترۆ لە پەیامێكدا بەبۆنەی رۆژی جیهانی ئازادی رۆژنامەوانییەوە، داوای سەرلەنوێ لێكۆڵینەوە لە كەیسەكانی شەهیدانی رۆژنامەگەری و دەركردنی لێبوردن و ئازادكردنی هەردوو رۆژنامەنووس شێروان شێروانی و قارەمان شوكری دەكات.
قارەمان شوكری، كە بۆ ماڵپەڕی رۆژنیوز، كەناڵی ستێر تیڤی و كەناڵی ئاسمانی كەی ئێن ئێن كاریكردووە، زیاتر لە پێنج ساڵ و سێ مانگە زیندانییه، لە 27ـی كانونی دوەمی 2021 دەستگیركرا، بهبێ رێگهپێدان بۆ گرتنی پارێزهر، لهلایهن دادگایهكی دهۆكهوه بە تۆمەتی "سیخوڕی و تێکدانی ئاسایشی نیشتیمانی" بە حهوت ساڵ زیندانی حوكمدرا و ئێستا لە چاكسازیی گەورانی دهۆكە، هەرچەندە بەپێی لێبوردنێكی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، دەبوو لە تەمموزی 2024ـدا ئازاد بكرێت.
بەپێی دەستور و یاسا نێودەوڵەتییەكان رەخنەگرتن و داواكردنی ماف، ئەركێكی یاساییە و هیچ تاوانێكی تێدا نییە
خەولا تەها، دایكی قارمان كۆتایی شوباتی ئەمساڵ بە (كەركوك ناو)ـی وت "كوڕهكهم لهڕوی دهرونییهوه زۆر خراپه و دۆخی باش نییه"، وتیشی "كوڕهكهم هیچی نهكردبوو، نازانین پەنا بۆ كێ ببەین، خوای گەورە بەهانای ئێمەوە بێت".
بەپێی بەدواداچوونی (كەركوك ناو)، تەنیا لە ماوەی مانگێكدا لە سنوری پارێزگاری دهۆك، رۆژنامەنوسێك، دوو چالاكوان و وتاربێژێكی ئایینیی دەستگیركراون، هەروەها لە سنوری ئیدارەی راپەڕین-ـی پارێزگای سلێمانی، دامەزراوەیەكی میدیایی "پایتەخت میدیا" بێسەروشوێنی پەیامنێرێكی بەناوی جوتیار رەسوڵ راگەیاند و دوای چەند رۆژێك لە راگەیەندراوێكی دیكەدا بڵاویكردەوە، كە ناوبراو دوای زیاتر لە 52 کاتژمێر "لەلایەن ئاسایش"ـەوە بە کەفالەت ئازادکراوە، بێ ئەوەی لایەنی ئەمنی پشتڕاستیبكاتەوە.
لە نێو دەستگیركراوەكانی دهۆك، سەباح ئەتروشی، لێپرسراوی پێشوتری نوسینگەی كەناڵی ئێن ئاڕتی و رێبەر ئێمینكی، مامۆستا و چالاكوان هەن كە ناڕەزاییان دژی "گرانی نرخی كارەبای پرۆژەی روناكی" دەربڕیووە لەگەڵ دیڤان ئەحمەد، چالاكوان و رەشید كوچەر، وتاربێژ.
حەمدی عەبدولباقی، پارێزەر و لێپرسراوی رێكخراوی مافەكانی مرۆڤ لە دهۆك كە سەردانی ئەتروشی و ئێمینكی كردووە لە چاكسازی گەوران بە (كەركوك ناو)ـی وت "بارودۆخی تەندروستی هەردوكیان باشبوو، وتیان لەسەر داواكردنی مافی خەڵك دەستگیركراون لەكاتێكدا بەپێی دەستور و یاسا نێودەوڵەتییەكان رەخنەگرتن و داواكردنی ماف، ئەركێكی یاساییە و هیچ تاوانێكی تێدا نییە".
لەڕێی پارێزەرەوە بە داوایانكردووە كەفالەت ئازاد بكرێن، بەڵام داواكارییەكەیان رەتكراوەتەوە، وەك عەبدولباقی دەڵێت، دۆسیەكەیان بەپێی یاسای یاسای قهدهغهكردنی خراپ بهكارهێنانی ئامێرهكانی پهیوهندیكردنە و دادوەر دەتوانێت بەكەفالەت ئازادیان بكات، پێشیوایە ئەو دۆسیەیە و هاوشێوەكانی "وێنەی دیموكراسیی هەرێم لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی تێكدەدات".
بەپێی ئامار و راپۆرتەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان، ئازادی رادەربڕین بەرێژەی سەدا 10 كەمبۆتەوە و لە سەرەتای ئەمساڵیشەوە لانیكەم 14 رۆژنامەنوس لە جیهاندا كوژراون، بەوەش ژمارەی ئەو رۆژنامەنوسانەی كوژراون لە ساڵی 1993ـەوە تائێستا گەیشتۆتە هەزار و 860 رۆژنامەنووس، كە 204ـیان لە عیراق بوون. لە 10 دۆسیەی كوشتنی رۆژنامەنوسانیشدا تەنیا یەكێكیان لەروی یاساییەوە یەكلاییكراوەتەوە.
هەروەها خانەی ئازاد (Freedom House) كە دامەزراوەیەکی ئەمریکییە و ساڵی 1941 دامەزراوە، ساڵانە ریزبەندیی ئازادی لەسەرتاسەری جیهاندا دەخاتەڕوو، بەگوێرەی ریزبەندیی ساڵی 2026، عیراق، کە هەرێمی کوردستانیش دەگرێتەوە، وڵاتێکی "نائازادە"، لە تێکڕای هەڵسەنگاندنەکەدا، عیراق (31) لە (100)ـی هێناوە، لە هەڵسەنگاندنی مافە سیاسییەکاندا، (16) لە (40)ـی هێناوە و لە ئازادییە مەدەنییەکاندا (15) لە (60)ـی هێناوە.
