لە دوو ناوچەی ئێزیدی نشینی دهۆك مەترسی "گۆڕینی دیمۆگرافیا" هەیە، وەكو لایەنێكی سیاسیی ئەو پێكهاتەیە بانگەشەی بۆ دەكات و لە بەرانبەریشدا، حكومەت رەتیدەكاتەوە.
وروژاندنی ئەو دۆسیەیە دوای ئەوەهات، دەیان پارچە زەوی نیشتەجێبوون لە ناحیەی خانكێ و كۆمەڵگەی شاریا لە قەزای سێمێل-ـی دهۆك دابەشكران و بەوتەی بەشێك لە چالاكوان و سیاسییەكانی ئێزیدی، زەوی خەڵكی ئێزیدی بە پێكهاتەی دیكە دراوە.
400 پارچە زەوی لە 22ـی كانونی یەكەمی 2025 دابەشكراون لە سنوری ناحیەی خانكێ، كە زۆرینەی دانیشتوانی ئێزیدین، دوای چەند رۆژێك هاوپەیمانی دۆزی ئێزیدی لە بەیاننامەیەكدا پرۆسەكەی بە هەوڵ و مەترسییەك بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچەكە وەسفكرد. -ئەو هاوپەیمانییە سیاسییە ساڵی رابردوو دامەزرا و لە دوایین هەڵبژاردندا كورسییەكی پەرلەمانی عیراقی بەدەستهێنا-.
"ژمارەیەك خاوەن موڵكی ئێزیدی ئێمەیان ئاگاداركردۆتەوە كە خەریكە زەوییەكانیان بەسەر خەڵكی پێكهاتەكانی دیكەدا دابەشدەكرێت لە سنوری شاریا و خانكێ" بەوتەی خەیری عەلی، ئەندامی هاوپەیمانی دۆزی ئێزیدی بۆ (كەركوك ناو)، هەرچەندە هاوپەیمانییەكەی هیچ بەڵگەیەكی بۆ ئەو تۆمەتە بڵاونەكردۆتەوە.
هەروەها دەڵێت ئەو "هەوڵانە كە هەندێك كەس و لایەن دەیكەن" دژی یاسا و پێكەوەژیانی ئایینییە، كە پێویستە ناوچەی پێكهاتەكان پارێزراوبن لە هەر هەوڵێك بۆ ئەنجامدانی گۆڕینی دیمۆگرافیا.
بەپێی دەستوری عیراق، مافەكانی پێكهاتەكان پارێزراوە، لە نێویاندا خاوەندارێتی موڵك و هەر بە خاوەندارێتییەكیش بە مەبەستی گۆڕینی پێكهاتەی دانیشتوان بێت قەدەغەیە.
زەردەشت شێخ شامۆ، بەڕێوەبەری ناحیەی خانكێ بە (كەركوك ناو)ـی وت "زۆرینەی ئەو 400 زەوییەی دابەشكراوە بۆ فەرمانبەرانی ئێزیدی بوون، تەنیا 41 پارچە زەوی نەبێت كە بۆ برایانی كریستیان و موسڵمان دەرچووە، لەوەشدا داوامانكردووە ئەو زەوییانە فەرمانەكەیان هەڵبوەشێنرێتەوە و لەشوێنێكی تر زەوییان پێبدرێت، هەرچەندە ئەو كریستیان و موسڵمانانە هەر لەسنوری خانكێ نیشتەجێن".
خانكێ پێشتر كۆمەڵگە بووە و لە هەشتاكانی سەدەی رابردوو دامەزراوە، لە ساڵی 2022ـدا كراوە بە ناحیە و 18 گوند لە خۆ دەگرێت، كەمینەیەكی موسڵمان و كریستیانی تێدایە.
زەردەشت بانگەشەی مەترسی گۆڕینی دیمۆگرافیا رەتدەكاتەوە، "ئەوەی دەوترێت راست نییە"، وتیشی ئەو دۆسیەیە لەگەڵ ئیدارەی دهۆك باسكراوە و لێپرسراوانی باڵای ئێزیدی لەسەر خەتن، تا بە تەواوی پرسەكە چارەسەر دەكرێت. بەڕێوەبەری ناحیەی خانكێ دڵنیایی دەدات "ئەو بابەتەی وەك باس دەكرێت، لە ئەرزی واقیعدا جێبەجێناكرێت".
بەپێی یاسای پاراستنی مافی پێكهاتهكان له هەرێمی كوردستان، رێگەنادرێت بە هیچ رهفتارێك یان ههر سیاسهتێكی نهرێنی كهوا ببێته هۆی گۆڕینی بارودۆخی رهسهنی ئهو ناوچانهی پێكهاتهیهكی دیاریكراو تیایدا نیشتهجێن و، رێگهگرتن له ههر به خاوهنبوونێك كهوا ئامانجی یان ببێته هۆی گۆڕانكاری دیمۆگرافی.
ئەندامەكەی هاوپەیمانی دۆزی ئێزیدی دەڵێت مەترسییەكەیان بەبێ هۆ نییە، چونكە ئەزمونی پێشتر هەیە، وەكو ئەو دەڵێت "شێخان باشترین نموونەیە و هەموو كەسێك دەزانێت ئێستا ئێزیدییەكان لەو قەزایە بوونەتە كەمینە، لەكاتێكدا پێشتر زۆرینە بوون،... ترسمان لەوەهەیە ناوچەكانی شاریا و خانكێ و شوێنەكانی تر بە دەردێی شێخان بچن".
ژمارەی ئێزیدییەکان لە عیراق 550 هەزار كەس بووە، 360 هەزار هاوڵاتی ئەو پێكهاتەیە ئاوارە بوون و زیاتر لە 100 هەزار كەسیش كۆچیانكردووە، بەپێی ئامارێكی بەڕێوەبەرایەتی گشتی كاروباری ئێزیدی لە حكومەتی هەرێمی كوردستان. زۆرینەیان لە قەزاكانی شنگال، شێخان، باشیك و ناوچەكانی تری دەشتی نەینەوا دەژین.
خدر دێرو خانسوری، راوێژكاری جڤاتی روحانی ئێزیدی بە (كەركوك ناو)ـی وت "هێشتا میری ئێزیدییان هیچ راگەیەندراوێك یان شتێكی فەرمی لەسەر ئەم پرسەیە رانەگەیاندووە، بەڵام خۆی ئاگادارە و لەسەر ئاستی باڵا لێپرسراوانی ئێزیدی نوسینگەی مەسعود بارزانی، سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستانیان ئاگاداركردۆتەوە كە شتێكی واهەیە، دڵنیام بابەتەكە بەدڵی ئێزیدییەكان چارەسەر دەكرێت و بابەتێكی وانییە كە خەڵكی ئێمە لەدڵەڕاوكێدابێت یاخود بترسن".
ئەو نایشارێتەوە كە "راستە پێشتر ئەوە لە شێخان روویداوە، بەڵام تازە شتەكە تەواو بووە، بەڵام بۆ ناوچەكانی دیكەی وەكو شاریا، خانكێ و ناوچەكانی ئێزیدی نشین ئەو شتە روناداتەوە و دیمۆگرافیای ئەو شوێنانە بە پارێزراوی دەمێنێتەوە".
شێخان قەزایەكی سەر بە پارێزگای نەینەوایە، بەڵام لەڕوی كارگێڕییەوە سەر بە پارێزگای دهۆكە، ژمارەی دانیشتوانەكەی نزیكەی 70 هەزار كەسە.
هاوپەیمانی دۆزی ئێزیدی، لە بەیاننامەكەیاندا پێنج داواكارییان هەیە، پەیوەست بە راگرتنی هەر رێكار ببێتە هۆی گۆڕانكاری دیمۆگرافیی، لەگەڵ پاراستنی موڵك و زەوی ئەو ناوچانە، بەشداری كۆمەڵگەی ئێزیدی لە هەموو بڕیارە ئیدارییەكاندا و هەژماركردنی خانكێ و شاریا وەكو ناوچەی هەستیاری دیمۆگرافیی كە پێویستە پارێزبەندی یاسایی تایبەتیان هەبێت.
"ئەگەر بابەتەكە چارەسەر نەكرێت و دابەشكردنی زەوی بەسەر كەسانی دیكەدا بەردەوامبێت، ئەوا پرسەكە دەگەیەنین بە حكومەتی عیراقی و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و هەنگاوی دواترمان گردبونەوەی ناڕەزاییە" خەیری عەلی وای وت.
