"بەوپێیەی بێوەژن و فەرمانبەرم، هیچ سەرچاوەیەكی دیكەی داهاتم نییە پشتی پێببەستم، بۆیە هەر دواكەوتنێكی موچە دەمانخاتە بارودۆخێكی زۆر سەختەوە" سەنا وای وت، ئەو بەرپرسیارێتی بەخێوكردنی خێزانێكی لەسەرە.
پارێزگای نەینەوا بە گوزەرانێكی ناهەمواردا تێدەپەڕێت، لەلایەك دواكەوتنی موچەی مانگانەی فەرمانبەران لە كاتی دیاریكراوی خۆیدا و لەلایەكی ترەوە بەرزبونەوەی نرخی دۆلار، كاریگەری راستەوخۆیان كردۆتە سەر ژیانی هاوڵاتیان و جوڵەی ئابوری.
لێكەوتەكانی ئەو بارودۆخە زیاتر لەسەر ئەو خێزانانە دەركەوتووە كە تەنیا پشت بە یەك سەرچاوەی داهات دەبەستن.
"موچەكە بەش ناكات"
سەنا عەدنان، فەرمانبەری حكومی لە نەینەوا، دەڵێت دواكەوتنی موچە كاریگەری زۆری لەسەر ئەو هەبووە، چونكە هیچ سەرچاوەیەكی دیكەی داهاتی نییە، بە (كەركوك ناو)ـی وت "بەوپێیەی لە خانووی كرێدا دەژیم، لەلایەك بەرپرسیارێتی كرێ، پارەی مۆلیدە، پارەی هاتوچۆ بۆ دەوام، ئینتەرنێت و خەرجی خوێندنگەی منداڵەكانم هەیە، هەموو ئەوانەش تەنیا لەسەر موچەكەمە جگە لە پێداویستی ماڵ و خەرجی دیكە".
وەزارەتی دارایی عیراق، لە 29ـی كانونی دوەمی 2026ـدا پێدانی موچەی دەستپێكرد، لەكاتێكدا كاتی جێگیری مووچە هەموو مانگێگ لە نێوان 20 تا 25ـی مانگەكەدا بووە، بۆیە ئەو دواكەوتنە ناڕەزایی لە نێو فەرمانبەران و هاوڵاتیانیشدا لێكەوتەوە.
"بەرزبونەوەی نرخی دۆلار و دواكەوتنی موچە لە وادەی خۆی، لەگەڵ سەپاندنی باجی زیاتر بەسەر بەرهەمەكاندا، رۆڵی گەورەی هەبووە لە تێكدانی جوڵەی بازاڕ و كڕین و فرۆشتن" بەوتەی موعتەز خەباز، بازرگانی جلوبەرگ لە موسڵ بۆ (كەركوك ناو).
هەروەها رونیكردەوە لەگەڵ ئەوەشدا، كرێی دوكان بەرێژەیەكی زۆر زیادكراوە، بە تایبەت لە دەستپێكی ساڵی تازەوە، بۆیە كاریگەری نەرێنی لەسەر بارودۆخی ئابوری هەبووە، "زیادكردنی كرێ بە رێژەی سەدا 50 و زیاترە، لەكاتێكدایە نرخی دۆلار بەرزبۆتەوە و راستەوخۆ لێكەوتەكانی لە هاوردەكردنی كاڵادا دەركەوتووە، لە كۆتاییشدا هەموو ئەوانە یەخەی هاوڵاتیان دەگرێت".
نرخی دۆلار كتوپڕ لە بازاڕەكانی ئاڵوگۆڕی دراو لە عیراق بەرزبۆتەوە، بە جۆرێك 100 دۆلار گەیشتە سەوو 150 هەزار دیناری عیراقی، لەكاتێكدا پێشتر نرخەكەی لە نێوان 140 تا كەمتر لە 145 هەزار دیناردا بوو، هەروەها نرخی فەرمی فرۆشتنیش لە بانكەكاندا 132 هەزار دینارە بۆ هەر 100 دۆلارێك.
لێكەوتەی نەرێنی توند
شارەزا و پسپۆڕان لێكەوتەكانی كێشە و قەیرانی ئابوری لە عیراق، دەبەستنەوە بە نەبوونی بناغەیەكی پتەوی ئابوری و پشتبەستن بە داهاتی نەوت و بڵاوبونەوەی گەندەڵی.
عیسام میر زەنگەنە، توێژەر و شارەزا لە كاروباری ئابوری بە (كەركوك ناو)ـی وت هەر دواكەوتنێكی موچە و بەرزبونەوەی نرخی دۆلار و كرێ، كاریگەری نەرێنی توندی لەسەر ئابوری تاك لە نەینەوا و پارێزگاكانی دیكەی عیراق هەیە.
عیراق پێویستی بە ستراتیژێكی راستەقینە هەیە تا دوبارە كەرتی ئابوری بخاتەوە سەر رێڕەوێكی راست
"هۆكارە سەرەكییەكانی ئەو لێكەوتە نەرێنییانە بەهۆی نەبونی بناغەیەكی پتەو و دروستی ئابورییەوەیە، عیراق پێشتر لەسەر تیۆری (سۆشیالیزم - ئیشتراكی) ئابورییەكەی بەڕێوەبردووە، لە دوای ساڵی 2003ـەوە گۆڕا بۆ تیۆری ئابوری بازاڕی ئازاد، واتە ئابوری بازاڕ و سەرمایەداری، بەڵام ئەوەی ئێستا لە واقیعدا هەیە ئابوری دەوڵەت لە نێوان هەردوو تیۆرییەكەدایە، ئەوەش هۆكاری ئەو كارەساتەیە بەرۆكی ئابورییەكەی گرتۆتەوە".
هۆكاری دوەمی كێشە و قەیرانەكان بەوتەی زەنگەنە، پشتبەستنی دەوڵەتە تەنیا بە داهاتی نەوت وەك سەرچاوەی بودجەی گشتی، "جگە لە هۆكارەكانی بڵاوبونەوەی گەندەڵی دارایی لە پێكهاتەی دەوڵەت و نەبوونی پلانی ستراتیژی بۆ بەڕێوەبردنی ئابوری"، جەختیشیكردەوە "ئەو شكستە گەورەیەی عیراق بەدەستیەوە دەناڵێنێت، بەتاڵكردنی گەنجینەكان و نەبونی هیچ ئیدارەدانێكی داراییە".
عیراق پێویستی بە ستراتیژێكی راستەقینە هەیە تا دوبارە كەرتی ئابوری بخاتەوە سەر رێڕەوێكی راست، وەك ئەو شارەزا ئابورییە دەڵێت، رێژەی هەڵاوسانی جیهانی ئاسایی لە سەدا 6 تێناپەڕێت، ئەگەر زیادیكرد ئەوا توانا و هەوڵی گەورەی لە ئاستی دەوڵەتدا دەوێت بۆ ئەوەی بە چەند ساڵێك رێژەكە سەدا 1 یان دوو دابەزێنن، بەڵام لە عیراق رێژەی هەڵاوسان سەدا 36ـی تێپەڕاندووە.
موسڵاوییەكان لەبەردەم ئاڵنگاریدا
بەشێك لە چالاكانی رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی پێیانوایە ئەوەی لە نەینەوا رودەدات، رەنگدانەوەی قەیران و ئاڵۆزییە هەرێمایەتییەكانی دەوروبەریەتی.
د. عەبدولكەریم جەربا، بەڕێوەبەری دامەزراوەی دیدگا (الرؤية) بۆ راوێژكاری و توێژینەوە بە (كەركوك ناو)ـی وت، عیراق راستەوخۆ دەكەوێتە ژێر كاریگەری گۆڕانكارییە هەرێمایەتییەكانی دەوروبەریەوە، ئەو ئاڵۆزی و ململانێیانەی هەیە، لەگەڵ ناجێگیری نرخی نەوت و دۆلار و ئاڵتون و كانزاكان، دیمەنی ئابوری گشتی شێواندووە، بەوپێیەی ئابوری لەسەر نەوت بنیاتنراوە، هەر ناجێگیرییەك لە نرخەكەیدا راستەوخۆ رەنگدانەوەی لە بازاڕەكانی ناوخۆدا دەردەكەوێت.
"هاوڵاتیانی موسڵ روبەڕوی ئاڵنگاری دیكەش بوونەتەوە، كە پەیوەستە بە بەرزبونەوەی ئاستی بژێوی و نەبوونی هەلیكاری جێگیر، لە دەرەنجامی لاوازی كەرتی وەبەرهێنان، نەبوونی كارگە و بناغەی بەرهەمهێنان لە شارەكەدا، جگەلەوەش زۆرێك لە خەڵك پشت بە موچەی حكومی و چاودێری كۆمەڵایەتی دەبەستن، بۆیە هەر دواكەوتنێك لە مووچە هۆكارێكی راستەوخۆیە تا توانای كڕین كەمبێتەوە و فشار لەسەر بژێوی دروستببێت".
جەربا دەڵێت زیادبونی كرێ و نرخی شتومەكە سەرەكییەكان لە موسڵ، هێندەی دیكە بۆتە نەهامەتی بۆ ئەو خێزانانەی سەرچاوەی داهاتیان سنوردارە.
رۆڵی ئەنجومەن لە كەمكردنەوەی بارگرانییەكە
نەینەوا پێویستی بە ستراتیژ هەیە بۆ پاڵپشتی كەرتی تایبەت، بەگەڕخستنەوەی كارگەكان، رەخساندنی هەلیكار و سەقامگیری لە نرحدا، تا بارگرانی سەر شانی هاوڵاتیان كەمببێتەوە.
محەمەد ئەهریس، ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای نەینەوا و سەرۆكی كوتلەی نەینەوا موستەقبەل بۆ (كەركوك ناو)ـی رونكردەوە كە ئاڵنگارییە ئابورییەكان، دەبێتە هۆی بەرزبونەوەی ئاست و خەرجی بژێوی، ئەوەش كاریگەری لەسەر داهاتی مانگانەی هاوڵاتیان دادەنێت، لەكاتێكدا نەبونی هەلیكار، رەنگدانەوەی نەرێنی زیاتر دەكات و كێشە بۆ نرخی ماددە خۆراكییەكان، دەرمان، كەرەستەی بیناسازی و ئەو خزمەتگوزارییانە دروستدەكات كە هاوڵاتیان پێویستیانە.
"پێویستە حكومەتی خۆجێیی و ئەنجومەنی پارێزگا دەستتێوەردان بكەن لەرێی دەستپێكردنەوەی پرۆژەكان، پاڵپشتی كەرتی تایبەت، بوژاندنەوەی كەرتی كشتوكاڵ و كردنەوەی كارگە، بە هەماهەنگی نێوان حكومەتی خۆجێی لەگەڵ حكومەتی ناوەند لە پێناو گرتنەبەری بڕیاری پەیوەست بە رەخساندنی هەلیكار و بنیاتنانی پرۆژەكان، تا بەسەر گەندەڵی داراییدا سەربكەوین و رێگەنەدەین كاریگەری بخاتە سەر هاوڵاتیان" هەریس وای وت.
