هێزه ئهمنییهكانی عیراق رادهستكردنهوهی چهكی قورس و تۆماركردنی چهكی سوك-یان له قهزای شنگال له پارێزگای نهینهوا راگرت، ئهوهش دوای ناڕهزایی كۆمهڵگهی ئێزیدی لهو بڕیاره و پێشهاته نوێییهكانی ناوچهكه.
وهزارهتی ناوخۆ ی عیراق له ساڵی رابردوهوه دهستیكردوه به ههڵمهتێكی هۆشیاریی و تۆماركردنی چهكی و سوك و وهرگرتنهوهی چهكی قورس له هاوڵاتیان، عهشیرهت و تهنانهت بهشێك لهو هێزانهی نهبهستراونهتهوه به حكومهت، بهڵام لهپڕ بڕیارهكهی راگرت.
خودێدا چوكی، بەڕێوەبەری ناحیەی سنونێ سهر به قهزای شنگال، بە (كەركوك ناو )ی وت "چهند رۆژێك لهمهوبهر، لای فهرماندهیی ئۆپهراسیۆنه هاوبهشهكانی نهینهوا بوم و دڵنیایی پێدام له راگرتنی بڕیاری وهرگرتنهوهی چهك له هاوڵاتیان بۆ ئهم قۆناغه".
خودێدا جهختیكردهوه "فهرماندهی ئۆپهراسیۆنهكان وتی تهنانهت پرۆسهی تۆماركردنی چهكهكانمان راگرتووه".
پرۆسهكهی وهزارهتی ناوخۆی حكومهتی عیراق، بریتی بوو لهوهی چهك تهنیا لهدهستی هێزه ئهمنییهكان بێت، ئهوهش لهپێناو سهلامهتی گیانی هاوڵاتیان، ههروهها چهكی قورس بهدهستی ئهو هێز و گروپانهوه نهبێت كه بهشێوهیهك له شێوهكان له دهرهوهی سیستمی ئهمنی و بهرگری عیراقدان.
ئهم بڕیاره ناڕهزایی كۆمهڵگهی ئێزیدی بهدواداهات، بهتایبهت دوابهدوای روداوهكانی ئهمدواییهی سوریا و شهڕی گروپه چهكداره جیاوازهكانی ئهو وڵاته و بهدوایدا گواستنهوهی زیندانیانی داعش له سوریاوه بۆ عیراق، ئهو پرۆسهیه ترسی دوبارهبونهوهی روداوهكانی ئابی 2014ی لای ئێزیدییهكان دروستكرد.
غەزال رەشو، ئەندامێكی یەكینەكانی بەرخودانی شنگال (یەبەشە) به (كەركوك ناو)ی وت "ئێمە دژی بڕیار و یاساكانی حكومهتی عیراق نین، بهڵام ناكرێت ئهو بڕیاره تهنیا له شنگال بسهپێنرێت و بهئامانجبگیرێت، ئهمه جێگهی قبوڵ نییه".
"دەزانین گۆشاری زۆر لەسەر عیراق هەیە، بە تایبەت لەلایەن توركیاوە بۆ رادەستكردنی چەكەكان، بەڵام هەرگیز خەڵكی ئێمە ئهوه قبوڵناكات كه چەك بكرێن"، غهزال وایوت.
هاكان فیدان، وهزیری دهرهوهی توركیا له سهرهتای شوباتی ئهمساڵ داوایكرد حكومهتی عیراق ئۆپهراسیۆنی سنوردار بۆ سهر قهزای شنگال ئهنجامبدات، هاوشێوهی ئهو ئۆپهراسیۆنهی هێزهكانی سهر به حكومهتی سوریا كردیانهسهر هێزهكانی سوریای دیموكرات (ههسهده).
حكومهتی عیراق ئهوهی به سوكایهتی و دهستتێوهردانی كاروباری ناوخۆی عیراق ناوبرد و ئیدانهی كرد، بهڵام ههر زوو باڵیۆزی توركیا له بهغدا جهختیكردهوه لهوهی خوێندنهوهی ههڵه بۆ قسهكانی هاكان فیدان كراوه و ئهو مهبهستی هێزهكانی پارتی كرێكارانی كوردستان (پهكهكه) بووه، دوای ئهوهی لهلایهن وهزارهتی دهرهوهی عیراقهوه بانگهێشتكرا.
ئێستا لە شنگال، جگە لە بڵاوبونەوەی پۆلیسی ناوخۆیی لەناو شاردا، لە دەروبەری قەزاكە هێزەكانی سوپا، حەشدی شەعبی، یەكینەكانی بەرخۆدانی شنگال (بە نزیك لە پارتی كرێكارانی كوردستان دادەنرێن)، لەگەڵ هێزەكانی پێشمەرگەی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە هەندێك ناوچە بڵاوبونەتەوە.
غهزال وتی "دوای ناڕهزاییهكان تۆماركردن و وهرگرتنهوهی چهكی سوك و قورس راگیراوه، چونكه حكومهت تێگهیشت كه كۆمهڵگهی ئێزیدی ئهوه قبوڵناكات"، زیاتر وتی "هۆكاری تر ئەوە بووە كە لەئێستادا تاڕادەیەك دۆخی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو هێوربونەوە دەچێت و فشارەكان لەسەر عیراق كەمتر بون بەراورد بە جاران".
وتیشی "ئێزیدییهكان ئهو چهكانه بۆ بهرگریكردن له خۆیان بهكاردههێنن، ههروهك چۆن بۆ شهڕی داعش بهكاریانهێنان، ئهگهر چهكهكانیان لێوهربگرن ناتوانن بهرگری له خۆیان بكهن".
وەزارەتی ناوخۆی عیراق له مانگی كانونی یهكهمی 2025 بڵاویكردهوه، كه لەگەڵ دەسەڵاتی دادوەری بەردەوامن بۆ نەهێشتنی پێکدادانی خێڵەکی و لهو چوارچێوهیهشدا جهختیكردهوه "چەکی دەرەوەی دەوڵەت رێگەپێدراو نییە".
بهپێی خهمڵاندنێكی وهزارهتی ناوخۆ، كه مێژووهكهی بۆ ساڵی 2024 دهگهڕێتهوه، دهركهوتووه زیاتر لە 15 ملیۆن پارچە چەك لای هاوڵاتیانی عیراقە لە 15 پارێزگای ژێر دەسەڵاتی حكومەتی فیدراڵ، كاتێكدا ژمارەی هاوڵاتیانی ئەو پارێزگایانە نزیكەی 35 ملیۆن كەس بووه، بەوپێیەش بێت بە دوو هاوڵاتی چەكێكیان بەردەكەوێت.
وەزارەت دەڵێت ئەو چەكانە هاوڵاتیان لە كاتی شەڕەكان یاخود لەڕێی بازرگانییەوە دەستیانكەوتووە، لە چوارچێوەی كڕینەوەی چەكی هاوڵاتیاندا، هەوڵیانداوە بە یەكجاری بازاڕەكانی فرۆشتنی چەك دابخەن و رێگانەدەن بە ئۆنلاین بانگەشە بۆ مامەڵەی كڕین و فرۆشتن بە چەكەوە بكرێت.
له كانونی دووهمی ئهمساڵ، له راپۆرتێكیدا (كهركوك ناو) ئاشكرای كرد كه هاوكات لهگهڵ روداوهكانی سوریا، بهشێك له ئێزیدییهكان بهدوای دهستكهوتنی چهكدا دهگهڕێن، له ترسی دوبارهبونهوهی روداوی هاوشێوهی هێرشی داعش له ئابی 2014 بۆ سهر ناوچهكانیان.
خالد سەعید، بەڕێوەبەری پۆلیسی ناحیەی سنونێ، وتی "وهكو بڕیار، هیچ بڕیارێكی فهرمیمان بۆ نههاتووه بۆ بهردهوامبون به پرۆسهی تۆماركردن و وهرگرتنی چهك، هەر شتێك فەرمیمان ئاراستە بكرێت، خەڵكی خۆمان ئاگاداردەكەینەوە".
