هەنگاوی نوێی بەقەزابونی جەلەولا و پێشتریش قەرەتەپە، دەبێتە هۆی گۆڕینی هاوسەنگی هێز لە بەرژەوەندی عەرەبی سونە، شیعە دژن و لایەنی كوردیش سەرباری ناڕەزایی دژی هەردوو بڕیارەكە، خەمی زیاتری لە بارەی خانەقینەوە، كە مەترسی بچوككردنەوە و پەراوێزخستنی هەیە.
لە كاتێكدا لایەنی كوردی بڕیارەكە بە پێشێلكردنی ماددەی 140ـی دەستوری عیراق لێكدەدەنەوە، هاوكات مەترسی گۆڕینی نەخشەی سیاسی و دیمۆگرافیای دیالەیان هەیە، بەوپێیەی كاریگەری دەكاتە سەر داهاتووی نوێنەرایەتی و ناسنامەی كارگێڕی ئەو ناوچانە، كە ئەوان بە بەشێك سنوری هەرێمی كوردستانی دەزانن، هەرچی لایەنی شیعەیە وەكو بەهێزبونی پێگەی و فراوانبونی دەسەڵاتی زیاتری سونە دەیبینن، بە تایبەت لە ناوچە سنورییەكانی عیراق لەگەڵ ئیران.
سەرەتایەكی پڕ لە كێشە
ئەنجومەنی پارێزگای دیالە، لە 31ـی كانونی یەكەمی 2024ـدا بڕیاریدا بە گۆڕینی هەریەك لە ناحیەكانی قەرەتەپە، جەلەولا و بەنی سەعد بۆ قەزا، ئەوەش بە دەنگی 9 ئەندام لە كۆی 15 ئەندام، كە هەر ئەوكات ناڕەزایی و گومانی كاتی دەنگدان و بەرنامەی كاری دانیشتنەكە، ململانێی لە نێو لایەنەكاندا لێكەوتەوە و بەرەو ناڕەزایی شەقام پەلیكێشا.
چەند مانگێك ئەو مشتومڕە بە تایبەت لەسەر قەرەتەپە درێژەی كێشا، تا وەزارەتی پلاندانانی عیراق لە 2ـی تەمموزی 2025 بە فەرمانێكی كارگێڕی لەو سێ ناحیەیە تەنیا بڕیاری بە قەزابوونی قەرەتەپەی خستە بواری جێبەجێكردنەوە بە دیاریكردنی سنورەكەی كە قەرەتەپە ناوەندەكەیەتی و ناحیەی جەبارە سەر بە قەزاكەیە.
بەپێی ئەو بڕیارە، خانەقین دوو ناحیەی لەدەستدا (قەرەتەپە و جەبارە).
سەرباری ناڕەزایی لایەنی كوردی و پەنابردنە بەر دادگا، لە 26ـی تەمموزی ساڵی رابردوو لە مەراسیمێكدا بە قەزابونی قەرەتەپە بە رەسمی راگەیەندرا و قایمقام لە بینای قایمقامیەت دەستبەكاربوو.
دوای ساڵێك و نزیكەی دوو مانگ لە بڕیارەكەی ئەنجومەنی پارێزگا، لە 19ـی شوباتی ئەمساڵ عومەر كروی، سەرۆكی ئەنجومەن لە گرتەیەكی ڤیدیۆییدا بە قەزابونی جەلەولای راگەیاند.
خالد بەتال، وەزیری پلاندانان بەوەكالەت لە حكومەتی كاربەڕێكەری عیراق بە سەرۆكایەتی محەمەد شیاع سودانی، لە 23ـی شوباتی 2026 فەرمانی وزاری بە قەزابونی ناحیەی جەلەولای دەركرد، كە ناحیەی سەعدییەش-ـی دەكرێتە سەر.
بەو بڕیارەش خانەقین، دوو ناحیەی دیكەی لەدەستدا، كە جەلەولا و سەعدییە بوون.
دادگا و یاسا لە دۆسیەی جەلەولا و قەرەتەپە
لایەنی كوردی، بە هەموو هێزە سیاسییەكانەوە، سورن لەسەر ئەوەی بڕیاری بە قەزابونی ناحیەكانی جەلەولا و قەرەتەپە، "نایاسایی" و پێشێلكاری دەستوری عیراقە.
نازك ئەحمەد، ئەندامی پەرلەمانی عیراق (هاوپەیمانی عەزم/ كاندیدی پارتی دیموكراتی كوردستان) بە (كەركوك ناو)ـی وت "بەقەزابونی جەلەولا و قەرەتەپە نادەستورییە و پێشلێكاری یاسایی و دەستوری كراوە، وادیارە حكومەتی عیراق كار بەدەستور ناكات، چونكە ئەم ناوچانە دەكەونە ناوچەی 140 و نابێت هیچ گۆڕانكارییەك لەسە یەكە ئیدارییەكاندا بكرێت".
خانەقین و بەشێك لە ناوچەكانی دیكەی دیالە ناوچەی جێناكۆكی نێوان هەردوو حكومەتی فیدراڵی و هەرێمی كوردستانن بەپێی رێكارەكانی ماددەی 140ی دەستور.
بەپێی دەستوری هەمیشەیی عیراق، ئەو ناوچانەی دەکەونە چوارچێوەی ماددەی 140 نابێت هیچ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە پێگەی کارگێڕی و دیمۆگرافی یان سنوریاندا بکرێت تا ئەو کاتەی هەرسێ قۆناغەكانی ماددە (ئاساییکردنەوە، سەرژمێری و راپرسی) جێبەجێدەکرێن.
ئەوس ئیبراهیم، تاكە ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای دیالە لە پشكی حزبە كوردییەكان / یەكێتیی نیشتیمانیی كوردستان بە (كەركوك ناو)ـی وت "رێكارەكانی بەقەزابونی قەرەتەپە و جەلەولای نایاسایین و سەختەكاری ئەنجامدراوە لە هەندێك رێكاردا، بۆیە بۆ قەرەتەپە پشتمانبەستووە بە دادگا و سكاڵامان تۆمار كردووە لە دادگای كارگێڕی وچاوەڕێی بڕیاری كۆتایین كە مانگی ئادار (2026) دەردەچێت".
ئەو نوسراوی بۆ سەرۆكی لیژنەی جێبەجێكردنی ماددەی 140 كردووە وەكو خۆی دەڵێت، تیایدا داوایكردووە سەرجەم رێكارەكانی بەرزكردنەوەی پلەی یەكە ئیدارییەكان لەو ناوچانەی ماددەی 140 دەیانگرێتەوە، رابگیرێت.
رێكارەكانی بەقەزابونی قەرەتەپە و جەلەولای نایاسایین و سەختەكاری ئەنجامدراوە لە هەندێك رێكاردا
نوێنەرانی لایەنی كوردی، هەوڵدەدەن لەڕێی دادگا و بەدەستهێنانی پشتگیری لایەنەكانی دیكە، بە تایبەت عەرەبی شیعە، بەقەزابونی جەلەولا و قەرەتەپە هەڵبوەشێننەوە.
لە ناوەڕاستی ئەیلولی 2025 دادگای كارگێڕی بەغدا سكاڵایەكی دژی بەقەزابونی قەرەتەپە رەتكردەوە بە پاساوی ئەوەی دوای 30 رۆژ لە بەرواری بەقەزابونەكە ئەو سكاڵایە تۆماركراوە.
لە كاتێكدا ئەنجومەنی پارێزگای دیالە، لە 20ـی تەمموزی هەمان ساڵ نوسراوێكی ئاراستەی وەزارەتی پلاندانان كرد تا رێكارەكانی بە قەزابوونی قەرەتەپە رابگیرێت تا ئەوكاتەی لێكۆڵینەوە لە مەرجەكانی بە قەزابوونی دەكرێت، بەڵام رێكارەكان رانەگیران.
ئەوس ئیبراهیم دەڵێت بە واژۆی 9 ئەندامی ئەنجومەن، لەڕێی نوسراوێكەوە بۆ سەرۆكایەتی ئەنجومەنی پارێزگای دیالە، بڕیار و رێكارەكانی بە قەزابونی جەلەولایان راگرتووە و هەوڵدەدەن بڕیارەكەی وەزارەتی پلاندانانیش لەوبارەیەوە، هەڵبوەشێننەوە.
لایەنی كوردی لە دیالە یەك پەرلەمانتار و یەك ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای هەیە، لە نێو لایەنە كوردییەكانیشدا، یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بەشدارە لە پێكهێنانی ئیدارە و ئەنجومەنی خۆجێیی پارێزگاكە لەگەڵ ژمارەیەك لایەنی دیكەی عەرەبی لە سونە و شیعە.
پەرلەمانتارەكەی عیراق لە پشكی كورد وتی، پێشنیاریان كردووە شاندێكی هەرێمی كوردستان سەردانی بەغدا بكات و روبەڕو لەگەڵ وەزارەتی پلاندانان كۆببنەوە بۆ گفتوگۆكردن لەسەر ئەو پرسە، چونكە "ئەم پرسە رەهەندێكی سیاسی و ئابوری خراپی هەیە لەسەر خانەقین".
خانەقینییەكان توڕەن
تەواوی دوكان و بازاڕ و شوێنە گشتییەكانی ناوەندی قەزای خانەقین، لە 25ـی شوبات داخران و مانیانگرت دژی هەوڵی "بچوككردنەوە و پەراوێزخستن"ـی قەزاكە، لەڕێی دابڕانی چوار ناحیەی جەلەولا، سەعدیە، قەرەتەپە و جەبارە.
قەرەتەپە لەسەردەمی عوسمانییەكاندا دامەزراوە، دانیشتوانەكەی 50 هەزار كەس دەبن و دابەشبون بەسەر 10 گەڕەك و گوندەكانی دەوروبەریدا، دانیشتووانەكەی لە كورد، عەرەب و توركمان پێكهاتون و ناحییەكەش لە سنوری ناوچەكانی جێناكۆكدایە.
مێژوی دامەزراندنی جەلەولا دەگەرێتەوە بۆ 1958، ژمارەی دانیشتوانی كە فرە پێكهاتەن 94 هەزار كەس دەبن و سەعدیش دانیشتوانی سەروو 40 هەزار كەسە كە بڕیارە بەشێك بێت لە قەزای جەلەولا.
سەلام عەبدوڵا، چالاكوانی مەدەنی و ئەندامی لیژنەی بەرگری لە خانەقین بە (كەركوك ناو)ـی وت "داواكارییەكانمان بریتییە لە دوو خاڵی سەرەكی كە یەكێكیان جێبەجێكردنی ماددەی 140ـی دەستور و دووەمیان راگرتنی سەرجەم بڕیارەكانی بەقەزابوونی جەلەولا و قەرەتەپەیە، چونكە خانەقین ئێستا هیچ ناحیەیەكی نەماوە و ... دەیانەوێت خانەقین پەراوێز بخەن و بچوكی بكەنەوە".
بەپێی وەزارەتی پلاندانانی عیراق، جەلەولا توانیویەتی 80 نمرە لە پێوەرەكانی بوون بە قەزا بەدەستبهێنێت، هەروەها پێگەیەكی جوگرافی ستراتیژی وەك خاڵی بەیەکگەیشتنی پارێزگاكان هەیە، لەگەڵ ژێرخانێكی گرنگ لە نێویاندا قوتابخانە، نەخۆشخانە، بنکەی تەندروستی، پڕۆژەكانی ئاو و كارەبا، توانای گەشتیاری و كشتوكاڵی.
رابیعە عەباس، چالاكوانی مەدەنی لە خانەقین بە (كەركوك ناو)ـی وت كە خانەقین مێژویەكی كۆنی هەیە و دەیان ساڵ لەمەوبەر لە ئاستی پارێزگادا بووە، بۆیە هیچ كەس ناتوانێت بچوكی بكاتەوە و وەكو خەڵكی شارەكە، بە هەموو پێكهاتەكانیەوە پێكەوە دژی هەر هەوڵێك دەوەستنەوە بۆ تێكدانی پێكەوەژیان و پێگەی خانەقین.
شارێک کە خەریکە "دەخنکێنرێت"
بە قەزابونی جەلەولا و قەرەتەپە، قەزای خانەقین دەخاتە ناو گەمارۆیەكی جوگرافی و ئابورییەوە، بەرەو خنكاندنی دەبات، وەكو جواد فەیزوڵا، قائیمقامی قەزاكە ئاماژەی پێدەكات. بەوپێیەی ئێستا هیچ ناحیەیەكی بەسەرەوە نەماوە.
فەیزوڵا بە (كەركوك ناو)ـی وت "سەرجەم رێكارەكانی بە قەزابوونی قەرەتەپە و جەلەولا پێشێلكاری یاسایی تێدا كراوە، چونكە ناوچەكە ماددەی 140 دەیگرێتەوە و نابێت هیچ گۆڕانكارییەكی ئیداری تێدا ئەنجامبدرێت".
"بە قەزابوونی جەلەولا هیچ بنەمایەكی یاسایی نییە" چونكە ناحیەی سەعدیە كە سەر بە قەزای خانەقینە قایل نییە ببێت بە بەشێك لە جەلەولا و لەوبارەیەوە نوسراوی فەرمی كراوە لە لایەن بەرێوبەری ناحیەی سەعدیەوە.
خانەقین كە ساڵی 1921 بۆتە قەزا و ژمارەی دانیشتوانی بە ناحیەكانیەوە زیاتر لە 260 هەزار كەسە، تا 16ـی ئۆكتۆبەری 2017 زۆربەی پۆستە ئیدارییەكانی ئەو قەزایە بە دۆسیەی ئەمنییەوە لەژێر دەستی لایەنە كوردییەكاندا بوو، بەرلەوەی هێزەكانی سەر بەحكومەتی فیدراڵی بگەڕێنەوە، كاتێك پێشمەرگە پاشەكشێی كرد بەهۆی بارگرژییەكانی دوای ئەنجامدانی ریفراندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان لە هەرێم و ناوچەكانی جێناكۆك.
بەهۆی بڕیارەكانی قەزابوونی قەرەتەپە و جەلەولا، لە ئێستادا قەزای خانەقین هیچ ناحیەیەكی نییە، تەنیا ناوەندی قەزای خانەقین لە ژێر دەسەڵاتی ئیدارەی خانەقیندا ماوە، قایمقام وای وت.
جواد فەیزوڵا ئەوەشی رونكردەوە "بەپێی بڕیارەكەی وەزارەتی پلاندانان خانەقین گەمارۆ دراوە، چونكە سنوری بەقەزابونی جەلەولا دەگاتە سنوری جوگرافی ناوەندی قەزای خانەقین، كە بریتی لە سنوری شارەوانی خانەقین، بەم پێیە بێت سەرجەم گوند و زەوییە كشتوكاڵییەكان لە خانەقین دادەبڕێت و دەخرێتە سەر جەلەولا".
كورد و شیعە لە بەرەیەكدا
بەپێی بەدواداچوونی پەیامنێری (كەركوك ناو)، ئەو ئەندامانەی ئەنجومەنی پارێزگای دیالە كە ئیمزایان كردووە لەسەر هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری بەقەزابوونی جەلەولا، نوێنەرانی لیست و حزبە شیعەكانی نێو ئەنجومەنن و بریتین لە (بەدر، عەسائیب و ئەساس) لەگەڵ نوێنەرێكی تەقەدوم.
ئەو سەرچاوە شیعییانەی (كەركوك ناو) قسەی لەگەڵ كردوون، نایشارنەوە مەترسی هەیە لە بەهێزبونی پێگەی زیاتری عەرەبی سونەی دیالە لەسەر حسابی شیعە و كورد، بە تایبەت لە ناوچەیەكی هەستیاری سنوریی نێوان عیراق و ئێران.
بەپێی بڕیارەكەی وەزارەتی پلاندانان خانەقین گەمارۆ دراوە
بەپێی چەند سەرچاوەیەكی بەرپرس لە دیالە، شیعەكانی پێیانوایە بە قەزابونی جەلەولا و قەرەتەپە گۆڕینی هاوسەنگی هێزە، ئەوەش لەڕێی بەهێزبون و فراوانبونی ناوچەی سونە مەزهەب و دامەزراندنی یەكەی ئیداری نوێ، بە تایبەت نزیك لە سنوری ئێران.
هەر بەپێی بەدواداچوونەكانی (كەركوك ناو)، لایەنە شیعەكان قایل نابن سونەكانی قەزایەكی دیكە بۆ خۆیان دروستبكەن لە دیالە، چونكە لە دەرەنجامدا پێگەی ئەوان و كورد بچوك دەبێتەوە.
پارێزگای دیالە هەشت قەزای هەیە، چوار قەزای بە ناوچەی نفوز و پێگەی سونە هەژمار دەكرێت، سێ قەزای بە ناوچەی هێزی شیعە، تەنیا قەزایەك كە خانەقینە ناوچەی هێزی لایەنی كوردییە.
بە جەلەولا و قەرەتەپەوە، دیالە دەبێتە خاوەنی 10 قەزا، لەو بارەدا، پێگەی ناوچەی هێزی كورد و شیعە پێكەوە ناگاتە هێندەی پێگەی هێزی عەرەبی سونە.
حكومەتی هەرێم: خانەقین تەنیا نییە
دەستەی گشتیی ناوچە کوردستانییەکانى دهرهوهى ئيدارهى ههرێم (تایبەتە بە ناوچەكانی جێناكۆك) و سەر بە ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی كوردستانە، 26ـی شوبات هەموو لایەنە كوردییەكانی خانەقینی لە هەولێر كۆكردەوە و جەختیكردەوە "خانەقین تەنیا نییە و هەرێم پشتیوانیەتی".
فەهمی بورهان، سەرۆكی دەستەكە لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا كە پەیامنێری (كەركوك ناو) ئامادەی بوو، وتی "كێشەیەكی نادەستوری و نایاساییی لە خانەقین سەریهەڵداوە، ئەویش بریتیە لە بەقەزابوونی جەلەولاو قەرەتەپە"، پێیوایە ئەوەی رویداوە درێژكراوەی هەمان سیاسەتی رابردووە بۆ دابڕانی ناوچە رەسەنەكان لە پارێزگاكانی خۆیان.
"هەوڵێكی نادەستوریە و پێچەوانەی ماددەی 140ـی دەستورە" بۆیە هەوڵدەدەین ئەم كارە نادەستوری و نایاساییانەی لەو ناوچانە كراوە، رەتیبكەینەوە".
فەهمی بورهان دەڵێت دڵنیاییان داوە بە حزبەكان كە "خانەقینیەكان بە تەنیا نین و هەموو خەڵكی كوردستان و هەموو شارەكان و حكومەتی هەرێم هاوكار و پشتیوانیانە".
دەستەكە و نوێنەرانی لایەنەكانی خانەقین، داوایان لە سەرۆک کۆمار و پەرلەمانتارانی بەغدا کردووە، "یەکدەنگ دژی ئەم ستەمە بوەستنەوە"، چونکە مەترسییەکە تەنیا لەسەر خانەقین نییە، بەڵکو ئەگەر لە خانەقین سەربگرێت، "رەنگە لە داهاتوودا کەرکوک و شنگال و ناوچەکانی دیکەش بگرێتەوە" بەڵام تائێستا سەرۆك كۆمار و حكومەتی عیراق و پەرلەمانی عیراق لەوبارەیەوە هیچ قسەیەكیان نەبووە.
